Xalqaro bozorlarda AQSH dollari qadrsizlanmoqda: Sun’iy intellekt «pufagi» va qarz bosimi bozorni izdan chiqaryapti

AQSH dollari xalqaro valuta bozorida qadrsizlanmoqda. «Reuters» agentligining xabar berishicha, sun’iy intellekt sohasiga kiritilayotgan ulkan investitsiyalarning samaradorligiga bo‘lgan shubhalar hamda AQSH davlat obligatsiyalari daromadliligining pasayishi dollar kursining so‘nggi haftalardagi o‘sish sur’atini sekinlashtirgan.

Ayni paytda yevro 17 oylik eng past ko‘rsatkichdan so‘ng qayta tiklana boshladi. Investorlarning xavotiri nafaqat texnologiya kompaniyalarining aksiyalariga, balki sun’iy intellekt infratuzilmasini qarz evaziga rivojlantirayotgan korxonalarning moliyaviy barqarorligiga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmoqda.

Dollar kursida nima o‘zgardi?

«Reuters» keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra, 16-oktabr kungi Osiyo savdo sessiyasida bir AQSH dollari 158,13 Yaponiya iyenasiga baholangan. Hafta davomida dollar iyenaga nisbatan 0,2 foizga zaiflashgan, yevroga nisbatan esa taxminan 0,1 foizga arzonlashib, bir yevro 1,1210 dollarni tashkil qilgan.

AQSH valutasining dunyodagi oltita asosiy valutaga nisbatan qadrini belgilovchi dollar indeksi 102,07 punktda qayd etilgan. Agentlik xabariga ko‘ra, mazkur indeks hafta davomida 0,14 foizga pasayishi kutilmoqda.

Shu tariqa, dollar besh hafta ichida ilk bor haftalik pasayish yo‘nalishiga o‘tdi. Bunga qadar yevro ketma-ket besh hafta davomida dollarga nisbatan 3 foizdan ko‘proqqa qadrsizlangan edi. «Reuters» bu holatni Fransiyaning davlat qarzi bilan bog‘liq xavotirlar va qish mavsumida energetika ta’minotida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan muammolar bilan izohlagan.

AI kompaniyalariga nega ishonch susaymoqda?

So‘nggi yillarda sun’iy intellekt sohasiga yo‘naltirilgan yirik sarmoyalar AQSH texnologiya bozorining asosiy drayverlaridan biriga aylandi. Ma’lumotlar markazlari, yuqori quvvatli hisoblash tizimlari va grafik protsessorlarga bo‘lgan yuqori talab kompaniyalarni ulkan miqdorda investitsiya kiritishga undamoqda.

Biroq hozirgi kunga kelib, investorlar bu sarmoyalarning qanchalik tez o‘zini oqlashi hamda data-markazlar operatorlari o‘z qarzlarini o‘z vaqtida uza olishi kabi masalalarga ko‘proq e’tibor qaratmoqda.

«Reuters»ning tahlil qilishicha, AI kompaniyalari aksiyalarining arzonlashishiga AQSHda inflatsiya darajasining kutilganidan balandroq chiqqani va AI infratuzilmasini qarz evaziga kengaytirayotgan kompaniyalar bilan bog‘liq xatarlar sabab bo‘lgan.

Qayd etilishicha, ma’lumotlar markazlarini qurish va ularni zamonaviy uskunalar bilan jihozlash juda katta mablag‘ talab etadi. Agar ushbu infratuzilmadan keladigan daromadlar kutilganidan sekinroq o‘ssa, qarzlarni uzish xarajatlari kompaniyalar uchun og‘ir yukka aylanishi mumkin.

«CoreWeave» misoli: qarz va AI infratuzilmasi o‘rtasidagi bog‘liqlik

AI infratuzilmasini rivojlantirish bilan bog‘liq moliyaviy xavotirlarni AQSHning «CoreWeave» kompaniyasi misolida yaqqol ko‘rish mumkin. Ushbu kompaniya texnologik bizneslar uchun bulutli hisoblash xizmatlarini taqdim etadi. Uning xizmatlaridan sun’iy intellekt modellarini yaratuvchi korxonalar foydalanadi. Bunday faoliyatni kengaytirish uchun esa data-markazlar va qimmatbaho hisoblash uskunalari talab etiladi.

Agentlik xabariga ko‘ra, «CoreWeave»ning qarzi qariyb 50 milliard dollarga yetgan. Kompaniya aksiyalarining bozor qiymati faqatgina 14-oktabr kuni taxminan beshdan bir qismga arzonlashgan. Kompaniyaning qarz majburiyatlari bo‘yicha obligatsiyalari esa o‘z nominal qiymatidan qariyb 20 foizlik chegirma bilan savdoga chiqarilgan. Nashrning yozishicha, bu kabi holatlar investorlarni AI infratuzilmasiga sarmoya kiritayotgan kompaniyalarning qarz yuki va moliyaviy barqarorligini qaytadan baholab chiqishga majbur qilmoqda.

Shu bilan birga, «CoreWeave» rahbariyati kompaniyaning moliyaviy holati yuzasidan ijobiy fikr bildirgan. Bosh direktor Mayk Intrator xodimlarga yo‘llagan ichki murojaatida kompaniyaning buyurtmalar portfeli barcha qarz majburiyatlarini qoplashga bemalol yetishini ta’kidlagan. Kompaniya 2026 yilning ikkinchi choragida 100 milliard dollardan ortiq bo‘lg‘usi tushumlar portfeliga ega ekanini ma’lum qilgan.

Investorlar AQSH davlat obligatsiyalarini sotib olmoqda

Texnologiya bozoridagi pasayishlar fonida investorlarning bir qismi e’tiborini davlat obligatsiyalariga qaratdi. Bozordagi noaniqlik kuchaygan paytda ular nisbatan xavfsiz aktiv sanaluvchi AQSH davlat obligatsiyalarini xarid qilishga urinmoqda.

Obligatsiyalarga bo‘lgan talabning oshishi ularning narxi va daromadliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi: boshqa shartlar o‘zgarmagan taqdirda, obligatsiya narxi ko‘tarilsa, uning daromadliligi pasayadi. AQSHning 10 yillik davlat obligatsiyalari daromadliligi so‘nggi bir yil ichidagi eng keskin haftalik pasayishni qayd etishi kutilmoqda.

Dollar kursi va davlat obligatsiyalari daromadliligi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik shundaki, daromadlilik pasaygan sari dollardagi aktivlarning jozibadorligi ham kamayib boradi. Bu esa boshqa omillar qatorida dollar kursiga qo‘shimcha bosim yaratadi.

AQSHdagi inflatsiya ham bozorga ta’sir ko‘rsatmoqda

AI kompaniyalari atrofidagi xavotirlar valuta bozoriga ta’sir qilayotgan yagona omil emas. AQSHda inflatsiyaning prognoz qilinganidan ko‘ra yuqoriroq chiqishi investorlarning Federal zaxira tizimi (FZT) qabul qiladigan navbatdagi qarorlari borasidagi kutilmalarini ham o‘zgartirdi.

«The Guardian» nashri xabariga ko‘ra, AQSHda iste’mol narxlari indeksi sentabr oyida yillik hisobda 3,7 foizga oshgan. Ishlab chiqaruvchilar narxlarini o‘lchaydigan indeks esa aynan shu oyda yillik 6,3 foizlik o‘sishni ko‘rsatgan — bu 2022 yilning dekabridan buyon kuzatilgan eng yuqori ko‘rsatkichdir.

Yuqori inflatsiya markaziy bank foiz stavkalarini oshirishi mumkinligi haqidagi taxminlarni kuchaytirdi. Biroq keyinroq ayrim FZT vakillari yakuniy qarorga kelishdan avval qo‘shimcha ma’lumotlarni kutish lozimligini ta’kidlagan.

«CME FedWatch» ma’lumotlariga tayanib «Reuters»ning xabar berishicha, treyderlar FZTning oktabr oyidagi yig‘ilishida foiz stavkasi o‘zgarishsiz qolish ehtimolini 72 foiz deb baholamoqda. Bundan bir oy avval mazkur ko‘rsatkich 53 foizni tashkil etgan edi.

Boshqa valutalarda qanday o‘zgarishlar kuzatildi?

16-oktabr holatiga ko‘ra, Britaniya funti 1,3270 dollar atrofida savdoga chiqarilgan va hafta davomida 0,3 foizga mustahkamlangan. Bunga Britaniya iqtisodiyotining avgust oyida kutilmaganda 0,1 foizga o‘sgani haqidagi xabarlar ham ijobiy turtki bergan.

Yangi Zelandiya dollari ham haftalik hisobda 0,1 foizlik o‘sishni qayd etdi. Avstraliya dollari esa, aksincha, hafta mobaynida AQSH dollariga nisbatan 0,8 foizga qadrsizlanishi kutilmoqda. Ekspertlar buni Avstraliyada ish o‘rinlari haqidagi statistik ma’lumotlarning prognozlardan past chiqqani va foiz stavkalari borasidagi kutilmalarning o‘zgargani bilan izohlamoqda.

Dollar yana pasayishi mumkinmi?

«Spectra Markets» konsalting firmasi prezidenti Brent Donnelli o‘z izohida, agar AI bilan bog‘liq kapital xarajatlar o‘sishining sekinlashish ehtimoli jiddiy qayta ko‘rib chiqilsa, bu dollar uchun o‘ta salbiy omilga aylanishi mumkinligini ta’kidlagan. Uning fikricha, AQSH iqtisodiyotida AI investitsiyalarining o‘rni nihoyatda katta bo‘lgani sababli, ushbu yo‘nalishdagi har qanday kutilmalar bozor kayfiyatiga bevosita ta’sir o‘tkazmoqda.

Biroq bu dollar uzoq muddat davomida muttasil pasayadi, degan qat’iy xulosani anglatmaydi. Valuta kurslariga inflatsiya, markaziy bank qarorlari, iqtisodiy o‘sish sur’atlari, davlat qarzi va investorlarning tavakkalchilikka bo‘lgan munosabati kabi ko‘plab omillar doimiy ravishda ta’sir ko‘rsatadi. Qolaversa, 16-oktabr kungi bozor ma’lumotlari e’lon qilingan paytda dollar haftalik pasayish ko‘rsatkichiga ega edi, biroq bu holat keyingi savdo kunlarida yana o‘zgarishi mumkin.

Bu O‘zbekiston uchun nimani anglatadi?

Xalqaro bozorda dollar indeksining pasayishi O‘zbekistonda ham dollarning so‘mga nisbatan arzonlashishini anglatmaydi. «Reuters» o‘z xabarida dollar/yevro va dollar/iyena juftliklarini, shuningdek, dunyoning oltita asosiy valutasiga nisbatan hisoblanadigan dollar indeksini keltirib o‘tgan. So‘mga nisbatan milliy kurs esa butunlay boshqacha bozor sharoitlari hamda ichki mahalliy omillarga bog‘liq.