Электр энергияси: у нимадан олиняпти ва қайси давлатлар уни энг кўп сарфлаяпти?

Қайта тикланувчи энергия манбалари рекорд даражада жорий этилганига қарамасдан, 2025-йилда ҳам дунё электр энергиясининг асосий қисми ёнилғига асосланган манбалар ҳиссасига тўғри келди. Қуйидаги инфографика дунё электр энергияси ишлаб чиқаришининг манбалар бўйича таркибини кўрсатади. Унга кўра, фақатгина кўмирнинг ўзи жаҳон электр энергияси ишлаб чиқаришининг тахминан учдан бир қисмини таъминламоқда. Табиий газ эса иккинчи энг йирик манба бўлиб қолмоқда, бу эса ёнилғи манбалари глобал энергетика тизимида ҳали ҳам чуқур ўрин эгаллаб турганини кўрсатади.
 

Шу билан бирга, қуёш ва шамол энергетикаси жадал суръатларда ўсишда давом этмоқда ва умумий электр ишлаб чиқариш ҳажми бўйича энди атом энергетикасига яқинлашган. Инфографика учун маълумотлар 2025-йил ҳолатига кўра «Ember» ташкилотидан олинган.

Кўмир ҳануз жаҳон энергетикасида етакчи

Кўмир дунё электр энергияси ишлаб чиқаришининг қарийб 33 фоизини таъминлаб, энг катта улушни сақлаб қолмоқда. Бу талабнинг катта қисми саноатлашув тез кечаётган давлатларга тўғри келади, чунки у ерларда кўмир нисбатан арзон ва кенг тарқалган энергия манбаи ҳисобланади. Айниқса, Хитой ва Ҳиндистон каби Осиё давлатлари ўсиб бораётган электр эҳтиёжини қоплаш учун кўмирга кучли таянишда давом этмоқда.
Табиий газ иккинчи йирик манба бўлиб, жаҳон электр ишлаб чиқаришининг қарийб 22 фоизини ташкил этади. Газ электр станциялари қайта тикланувчи энергия учун «захира» манбаи сифатида қаралади, чунки улар ишлаб чиқариш ҳажмини тез ошириш ёки камайтириш имконига эга.
Умуман олганда, ёнилғи манбалари биргаликда дунё электр энергияси ишлаб чиқаришининг қарийб 57 фоизини таъминламоқда.
 

Қуёш ва шамол энергетикаси тез ўсишда давом этмоқда

Қуёш ва шамол энергетикаси ҳозирда глобал электр ишлаб чиқаришда деярли тенг улушга эга бўлиб, ҳар бири жами электр энергиясининг тахминан 8–9 фоизини таъминламоқда. Айниқса, қуёш энергетикаси сўнгги ўн йилликда панеллар нархининг арзонлашиши ва Хитой, Европа ҳамда АҚШда йирик лойиҳаларнинг амалга оширилиши ҳисобига жуда тез ўсди. Шамол энергетикаси ҳам, айниқса Европа ва Осиёдаги денгиз шамол станциялари ҳисобидан сезиларли кенгайди. Бугунги кунда қуёш ва шамол энергетикаси биргаликда атом ёки гидроэнергетикадан кўпроқ электр энергияси ишлаб чиқармоқда.

Гидро ва атом энергетикаси паст углеродли муҳим манбалар бўлиб қолмоқда

Гидроэнергетика дунёдаги энг йирик паст углеродли электр энергияси манбаи бўлиб, умумий ишлаб чиқаришнинг 14 фоизини таъминлайди. Кўплаб давлатлар гидроэлектр тўғонларига барқарор ва узлуксиз электр манбаи сифатида таянади. Бу эса қуёш ва шамол каби беқарор қайта тикланувчи манбаларни қўллаб-қувватлашга ёрдам беради.

Шу билан бирга, атом энергетикаси жаҳон электр энергияси ишлаб чиқаришининг қарийб 9 фоизини ташкил қилади. Сўнгги йилларда атом энергетикасининг ўсиши секинлашган бўлса-да, бир қатор давлатлар янги авлод реакторларига сармоя киритиш ва мавжуд станцияларнинг хизмат муддатини узайтиришга ҳаракат қилмоқда.
 

Энг кўп электр энергиясини ишлатадиган давлатлар

Электр энергиясига бўлган талаб мамлакатлар иқтисодиёти, саноати ва кундалик ҳаёти қандай ишлашини кўрсатади. Аммо энг кўп электр энергияси истеъмол қиладиган давлатлар ҳар доим ҳам аҳоли жон бошига энг катта истеъмолчилар эмас.

Ушбу инфографика «Ember» маълумотлари асосида 2025-йилдаги дунёдаги энг йирик 10 та электр энергияси истеъмолчисини таққослайди. Унда умумий электр талаби тератт-соат (TWh) ва аҳоли жон бошига истеъмол мегаватт-соат (MWh) кўринишида келтирилган.

Хитой электр энергияси истеъмоли бўйича катта фарқ билан дунёда етакчилик қилмоқда – у жаҳон умумий истеъмолининг тахминан учдан бир қисмини ташкил этади. Шу билан бирга, аҳоли жон бошига электр энергияси сарфи бўйича Канада ва АҚШ етакчи ҳисобланади. Бу эса иқлим, уй-жой шароити ва энергияни кўп талаб қиладиган турмуш тарзи талабга қандай таъсир қилишини кўрсатади.

Хитой жаҳон электр энергияси истеъмолида катта устунликка эга
2025-йилда Хитойнинг электр энергияси истеъмоли 10 573 TWh га етди ва у дунёдаги энг йирик истеъмолчига айланди. Бу жаҳон умумий электр талабининг тахминан учдан бир қисмига тенг бўлиб, 2000-йиллар бошидаги 10 фоиздан кам улушга нисбатан кескин ўсишни англатади. Ҳозир Хитой АҚШ, Ҳиндистон, Россия ва Япониянинг умумий электр энергияси истеъмолидан ҳам кўпроқ электр сарфламоқда.

Хитойда электр энергиясига бўлган талабнинг кескин ўсиши тез саноатлашув, урбанизация ва ишлаб чиқариш соҳаларининг кенгайиши билан изоҳланади. Мамлакат иқтисодиёти тобора кўпроқ электрлаштирилаётгани сабабли, унинг жаҳон талабидаги улуши келгусида ҳам устун бўлиб қолиши эҳтимол.
 

Канада ва АҚШ аҳоли жон бошига энг кўп электр энергияси сарфлайди

Хитой умумий электр энергияси талаби бўйича етакчи бўлса-да, аҳоли сонига нисбатан ҳисоб қилинганда рейтинг сезиларли даражада ўзгаради.

Канада аҳоли жон бошига 16,1 MWh электр энергияси истеъмол қилади. Ундан кейин АҚШ – 13,1 MWh кўрсаткич билан иккинчи ўринда туради. Бунга каттароқ уйлар, совуқ иқлим ва энергияни кўпроқ талаб қиладиган турмуш тарзи каби омиллар сабаб бўлади.

Электр энергияси талаби иқтисодиёт миқёсини акс эттиради

Дунёнинг энг йирик иқтисодиётлари электр энергиясини энг кўп истеъмол қилади, чунки саноат ишлаб чиқариши, транспорт, рақамли инфратузилма ва маиший энергия сарфи жуда катта ҳажмда электр талаб қилади. Бироқ инфографика аҳоли сони ҳам муҳим аҳамиятга эга эканини кўрсатади. Ҳиндистон умумий электр энергияси талаби бўйича дунёда учинчи ўринда турса-да, аҳоли жон бошига истеъмол кўрсаткичи бўйича бошқа йирик иқтисодиётлардан анча ортда қолмоқда.

Давлатлар транспорт, ишлаб чиқариш, иситиш тизимлари ва сунъий интеллект инфратузилмасини электрлаштиришни кучайтириши билан, келгуси ўн йилликларда жаҳон бўйича электр энергиясига талаб сезиларли даражада ўсиши кутилмоқда.