Ўзбекистонда атом энергияси билан ишлайдиган дата-марказ қурилиши мумкин

Ўзбекистонда кичик модулли атом реакторларидан энергия олувчи маълумотлар марказини (дата-марказ) ташкил этиш режаси ишлаб чиқилмоқда. Лойиҳа «Ўзатом» агентлиги, Рақамли технологиялар вазирлиги ҳамда Япониянинг «Muroosystems Corporation» компанияси ҳамкорлигида амалга оширилиши режалаштирилган.

Режага кўра, марказнинг электр энергиясига бўлган талаби 50 мегаваттни (МВт) ташкил этади. Унинг асосий ўзига хослиги шундаки, объектни айнан кичик модулли реакторлар ишлаб чиқарадиган электр энергияси билан таъминлаш таклиф қилинган.

«Ўзатом» агентлигининг 2025 йил 20 декабрдаги расмий хабари ва «Muroosystems» компаниясининг баёнотида мазкур лойиҳа ҳақида маълумот берилган эди. Бироқ «The Times of Central Asia» нашрининг 2026 йил 12 октябрдаги таҳлилида лойиҳа ҳамон меморандум босқичида экани қайд этилган.

Лойиҳа қачон ва қандай келишув асосида бошланган?

2025 йил 20 декабрда Токио шаҳрида Япония ва Марказий Осиё давлатларининг «5+1» саммити доирасида қатор ҳамкорлик ҳужжатлари имзоланганди. Улар қаторида Ўзбекистонда кичик модулли реакторлар қуввати билан ишлайдиган маълумотлар марказини ривожлантириш бўйича ҳамкорлик меморандуми ҳам бор эди.

Мазкур ҳужжатни «Muroosystems Corporation» ҳамда Ўзбекистон томонидан «Ўзатом» агентлиги ва Рақамли технологиялар вазирлиги имзолаган. Компаниянинг расмий баёнотида лойиҳанинг режалаштирилган электр истеъмоли тахминан 50 МВт бўлиши айтилган. Асосий мақсад — атом энергетикасини замонавий рақамли инфратузилма билан боғлаш ва электр энергиясига бўлган барқарор талабни шакллантиришдан иборат.

Таъкидлаш жоизки, меморандум фақатгина ҳамкорлик қилиш ниятларини билдиради. У ўз-ўзидан қурилиш шартномаси, молиялаштиришнинг тўлиқ тасдиғи ёки объектнинг ўз вақтида фойдаланишга топширилишини кафолатламайди.

50 МВт нимани англатади?

Лойиҳага оид хабарлардаги 50 МВт кўрсаткичи маълумотлар марказининг электр энергиясига бўлган режалаштирилган талабини билдиради. Бу серверларнинг ҳисоблаш қуввати ёки марказ бевосита ишлаб чиқарадиган энергия миқдори эмас.

Маълумотлар марказлари серверлар, ахборотни сақлаш тизимлари ва тармоқ ускуналари жойлаштириладиган муҳандислик инфратузилмаси ҳисобланади. Улар рақамли хизматларни кўрсатиш ҳамда катта ҳажмдаги маълумотларни қайта ишлаш учун хизмат қилади. Бироқ Ўзбекистонда режалаштирилаётган мазкур марказ айнан қайси компанияларга хизмат кўрсатиши ёки унда қандай рақамли маҳсулотлар яратилиши ҳақида ҳозирча батафсил маълумотлар эълон қилинмаган.

Марказ қаерда қурилиши режалаштирилган?

«Data Center Dynamics» технология нашрининг 2026 йил 22 январдаги хабарига кўра, лойиҳани Жиззах вилоятида жойлаштириш кўзда тутилган. Нашрнинг ёзишича, марказни Россияда ишлаб чиқарилган «RITM-200N» кичик қувватли реакторидан тортиладиган электр линияси орқали таъминлаш режалаштирилган.

Мазкур реакторнинг электр ишлаб чиқариш қуввати 55 МВт деб кўрсатилган. Марказнинг электр истеъмоли эса 50 МВтни ташкил қилади. Юқоридаги мақолада реактордан тўғридан-тўғри электр узатиш режаси тилга олинган бўлса-да, аниқ ер майдони, электр тармоғига уланиш схемаси, захира қувват манбалари ва объектнинг очилиш санаси ҳақида тўлиқ маълумотлар берилмаган.

Жиззахдаги атом электр станцияси билан қандай боғлиқ?

Ўзбекистондаги биринчи интеграциялашган атом электр станцияси Жиззах вилоятининг Фориш туманида барпо этилмоқда. Ушбу лойиҳада Россиянинг «Росатом» давлат корпорацияси ва унинг муҳандислик бўлинмаси бўлган «Атомстройэкспорт» компанияси иштирок этмоқда.

«Ўзатом» маълумотига кўра, 2026 йил 24 мартда Фориш туманидаги майдонда «RITM-200N» реакторига эга кичик қувватли энергоблок қурилиши доирасида дастлабки бетон қуйиш ишларига старт берилган эди. 2026 йил 4 июнда эса станциянинг биринчи энергоблоки пойдеворига бетон қуйиш жараёни бошланди. Агентликнинг 2026 йил 4 сентябрдаги ҳисоботига кўра, биринчи энергоблок пойдеворига 916 куб метр бетон қуйилган ҳамда лойиҳалаш, қурилиш-монтаж базасини ривожлантириш ишлари жадал давом эттирилмоқда.

Кичик модулли реакторнинг ўзи нима?

Кичик модулли реакторлар (халқаро атамада — SMR) анъанавий йирик атом энергоблокларига нисбатан кичикроқ қувватга эга бўлган реакторлар ҳисобланади.

Халқаро атом энергияси агентлиги — МАГАТЭ таърифига кўра, бундай реакторлар одатда ҳар бир блок учун 300 МВтгача электр қувватини беради. Уларнинг айрим қисмларини заводда тайёрлаб, кейин ўрнатиладиган жойга олиб бориб йиғиш мумкинлиги катта қулайлик яратади.

Ўзбекистондаги лойиҳа учун тилга олинаётган «RITM-200N» ҳам айнан шундай кичик қувватли реакторлар сирасига киради. Лойиҳанинг бош ғояси — маълумотлар маркази каби катта ва узлуксиз электр юкламасини алоҳида атом генерацияси манбаси билан таъминлашдир. «Ўзатом»нинг фикрича, бундай ёндашув электр энергиясига бўлган барқарор талабни шакллантириб, атом энергоблокларининг самарадорлигини оширади.

Япония компаниясининг вазифаси нимадан иборат?

Лойиҳадаги япониялик ҳамкор — «Muroosystems Corporation» компанияси 2006 йилда ташкил топган бўлиб, ахборот технологиялари инфратузилмаси ва қайта тикланувчи энергетика соҳаларида фаолият юритади.

Бундан ташқари, «Muroosystems» 2024 йилда Германиянинг «NUKEM Technologies Engineering Services» компаниясини ўз таркибига қўшиб олган. «NUKEM» эса атом энергетикаси соҳасида муҳандислик, ядровий хавфсизликни баҳолаш ва маслаҳат хизматларини кўрсатишга ихтисослашган.

«Data Center Dynamics» нашрининг ёзишича, мазкур лойиҳада «Muroosystems»нинг «NUKEM» бўлинмаси орқали техник маслаҳат, ядровий хавфсизликни баҳолаш ва муҳандислик хизматларини кўрсатиши кутилмоқда. Демак, халқаро ҳамкорлик доирасида Япония компанияси ва унинг германиялик мутахассислари техник ҳамкор сифатида қатнашади, реакторнинг ўзи эса Россияда ишлаб чиқарилган «RITM-200N» модели бўлиши режалаштирилган.

Лойиҳа қачон ишга тушиши мумкин?

Ҳозирча маълумотлар марказининг қурилиши аниқ қайси санада бошланиши, унга қанча маблағ кераклиги ва қачон фойдаланишга топширилиши ҳақида расмий ва аниқ саналар эълон қилинмаган.

«Data Center Dynamics» нашри 2026 йил январ ойида кичик модулли реактордан электр узатиш ишлари 2029 йилда бошланиши кутилаётгани ҳақида ёзган эди. «The Times of Central Asia»нинг 2026 йил октябрдаги таҳлилида ҳам кичик реакторнинг ишга туширилиши 2029 йилга мўлжаллангани қайд этилган.

Шунингдек, марказнинг якуний инвестиция қиймати, уни ким бошқариши, келажакдаги мижозлари ва захира электр таъминоти масалалари ҳозирча очиқ манбаларда тўлиқ ёритилмаган. Лойиҳанинг амалий босқичга ўтиши учун меморандумдан ташқари техник лойиҳаларни ишлаб чиқиш, катта миқдордаги маблағни молиялаштириш ва тегишли шартномаларни имзолаш талаб этилади.