Муомаласи чекланаётган нақд пул: жараённинг «плюс» ва «минус»лари

Ўзбекистонда 2026-йил 1-апрелдан эътиборан уй-жой ва автомобил хариди каби йирик савдо битимлари, 25 млн сўмдан ортиқ савдо келишувлари, шунингдек, тамаки, алкоголли ичимликлар ҳамда автомобилларга ёнилғи қуйиш шохобчаларидаги ҳисоб-китобларни нақд пулда амалша оширишга чеклов жорий қилинди.

Уй-жой ва автомобил савдоси банклардаги эскроу ҳисобварақлари орқали амалга оширилса, майда савдолар пластик карточкалар ёки турли тўлов иловалари орқали амалга оширилмоқда.

Ушбу мақолада навдсиз тўловга ўтишнинг «плюс»лари ва «минус»лари ҳақида гаплашамиз. Келинг, аввал ижобий жиҳатларини ўрганиб чиқайлик.

Яширин иқтисодиёт қисқаради

Нақдсиз ҳисоб-китобларга мажбурий ўтишнинг энг асосий ва давлат учун энг муҳим «плюси» бу — яширин иқтисодиётга қарши курашиш самарадорлигининг ошишидир.

Ҳукумат 2030-йилга бориб савдо ва хизмат кўрсатиш соҳаларида нақдсиз тўловлар улушини 75 фоизга етказишни мақсад қилган. Нақд пул орқали амалга ошириладиган савдо-сотиқ жараёнларида солиқларни яшириш, реал даромадларни декларация қилмаслик ёки ноқонуний пул айланмаларини амалга ошириш жуда осон кечади.

Барча транзакциялар рақамли кўринишга ўтгач, ҳар бир сўмнинг қаердан келиб, қаерга йўналтирилаётгани тўлиқ шаффофлашади. Бу эса давлат бюджетига тушумларни кескин оширади, солиқ тўлашдан бўйин товлаш ҳолатларига барҳам беради.

Иқтисодиётнинг бундай «оқариши» пировардида инфратузилмаларни ривожлантириш, йўллар қуриш ва ижтимоий лойиҳаларни молиялаштириш учун давлатга улкан қўшимча маблағлар тақдим этади. Натижада, барча ҳалол солиқ тўловчилар учун тенг рақобат муҳити яратилади.

Харидорлар ҳуқуқи кафолатланади

Айниқса, кўчмас мулк ва автомобиллар олди-сотдисида нақдсиз тизимга, яъни эскроу-ҳисобрақамларига ўтиш харидорларни фирибгарлардан ҳимоя қилишда беқиёс аҳамиятга эга.

Сўнгги йилларда қурилиши тугалланмаган (котлован босқичидаги) уйларни сотиб олиб, пулидан ҳам, уйидан ҳам қуруқ қолган юзлаб фуқароларнинг сарсон бўлиши жамиятда кўплаб норозиликларга сабаб бўлди. Бундай ҳолатларда тўловлар кўпинча нақд пулда, қоғоздаги оддий тилхатлар асосида амалга оширилган.

Энди бу жараёнда воситачи сифатида банклар қатнашади. Харидор пулни банкдаги махсус ҳисобрақамга ўтказади, нотариус маблағ борлигини тасдиқлаб битимни тузади ва фақат шундан сўнггина пул сотувчининг қўлига тегади. Агар битим бекор қилинса, маблағ тўғридан тўғри харидорга қайтарилади.

Бу тизим улушдорлар учун камида пулни тўлаганини судда исботлаш, кўпи билан эса ўз маблағларини юз фоиз хавфсиз қайтариб олиш имконини беради.

Жаҳон тажрибаси: Мексика

Дунёнинг кўплаб давлатларида йирик харидлар учун нақд пулни чеклаш амалиёти мавжуд ва бунда сиз тилга олган Мексика мисоли жуда ўринлидир. Мексикада «Пул ювишга қарши» (Ley Antilavado) қонуни доирасида кўчмас мулк, автомобиллар, қимматбаҳо металлар ва заргарлик буюмларини сотиб олишда нақд пулда тўлашга қатъий чекловлар ўрнатилган.

Бундан асосий мақсад — наркокартеллар ва уюшган жиноий гуруҳларнинг ноқонуний пулларини легаллаштиришига йўл қўймасликдир.

Ўзбекистондаги янги тартиб ҳам моҳиятан шунга ўхшаш мақсадларни – порахўрлик, коррупция ва ноқонуний пул айланмаларининг олдини олишни кўзлайди.

Халқаро тажриба тасдиқлайдики, нақд пулдан фойдаланишни чеклаш орқали нафақат давлатнинг солиқ тушумлари ошади, балки жамиятни емираётган коррупция ва жиноятчиликнинг молиявий томирлари ҳам сезиларли даражада қирқилади.

Қонунчиликдаги ҳуқуқий зиддиятлар

Энди масаланинг танқидий томонларига, яъни «минус»ларга ўтсак. Таниқли иқтисодчилар, хусусан, Юлий Юсупов таъкидлаганидек, ушбу чекловларни жорий этиш амалдаги қонунчиликка, хусусан, Фуқаролик кодексининг 94-моддасига зид келиши мумкин.

Ушбу кодексга кўра, сўм Ўзбекистон ҳудудида ягона қонуний тўлов воситаси ҳисобланади ва унинг номинал қиймати бўйича қабул қилиниши қатъий мажбурийдир. Шунингдек, тўловлар нақд ва нақдсиз шаклда амалга оширилиши мумкинлиги аниқ белгилаб қўйилган.

Албатта, расмийлар бу ерда янги миллий валюта турлари яратилмаётганини, нақд ва нақдсиз пул ўртасида қиймат жиҳатидан фарқ йўқлигини важ қилиб кўрсатишмоқда. Бироқ, фуқаролар ўз ихтиёридаги ҳалол ишлаб топган нақд пулини муайян товарларга сарфлашда чекловга учраши моҳиятан уларнинг эркин иқтисодий танлов ҳуқуқини чеклаш сифатида қабул қилинади.

Комиссиялар: қўшимча харажатлар

Нақдсиз тизимга ўтишдаги энг оғриқли ва фуқаролар чўнтагига бевосита зарба берадиган нуқталардан бири бу — банк воситачилик ҳақлари, яъни комиссияларнинг мавжудлигидир.

Нақд ва нақдсиз пул қиймат жиҳатидан тенг дейилгани билан, амалиётда уларни бир шаклдан иккинчи шаклга ўтказиш ҳар доим қўшимча харажат талаб этади. Масалан, банкомат орқали пластик картага нақд пул киритиш учун кўпинча маълум фоиз олинади. Иловалар орқали пул ўтказмаларида ҳам 1-2 фоиз миқдорида комиссия ушлаб қолиниши ҳеч кимга сир эмас.

Бундан ташқари, кўчмас мулк ёки автомобил олди-сотдисида эскроу-ҳисобрақамлардан фойдаланганлик учун банклар яна алоҳида тўлов ундиради. Баъзи хусусий банклар нол фоизли акциялар эълон қилган бўлса-да, давлат банкларида бу кўрсаткич базавий ҳисоблаш миқдорининг 25–50 фоизигача етиши мумкин. Бу эса оддий фуқаролар учун йирик харидларда асл нархдан ташқари пайдо бўладиган ортиқча молиявий юк демакдир.

Рағбатнинг йўқлиги муаммоси

Янги қоидаларни жорий қилишда давлат яширин иқтисодиётни жиловлаш учун асосан «мажбурлаш» усулидан фойдаланмоқда, аммо ижобий рағбатлантириш ҳақида унутилган кўринади.

Тўловларнинг нақдсиз шаклга ўтиши солиқ ва ҳуқуқ-тартибот идоралари учун назорат ишларини жуда осонлаштиради. Бироқ, бу жараёнда барча «қора иш» ва қўшимча ноқулайликлар оддий фуқаролар ҳамда тадбиркорлар зиммасига юкланмоқда.

Хўш, одамлар нега нақдсиз тўловга ўз хоҳиши билан, хурсанд бўлиб ўтиши керак?

Бунинг учун қандайдир моддий фойда бўлиши лозим. Ҳозирча фақат янги қурилган уйларни сотиб олганда кэшбэк бериш масаласи муҳокама қилинмоқда, холос.

Ривожланган давлатларда нақдсиз тўловларни оммалаштириш учун юқори фоизли кэшбэклар, йил охиридаги солиқ чегирмалари ва кучли бонуслар тизими ишлайди. Бизда эса давлат ўз назорат вазифасини фуқаролар зиммасига юклаяпти, аммо эвазига арзигулик имтиёзлар тақдим этмаяпти.

Инфратузилма ва тайёргарлик

Бутунлай нақдсиз жамиятга ўтиш учун, энг аввало, бенуқсон ишлайдиган мукаммал техник инфратузилма сув ва ҳаводек зарур.

Тошкентдек йирик шаҳарларда юқори тезликдаги интернет, ишлаб турган терминаллар ва нақд пул қабул қилувчи банкоматларни топиш муаммо эмас. Аммо чекка ҳудудларда, тоғли ёки чўл ҳудудларида жойлашган қишлоқларда электр энергияси ва интернетдаги тез-тез кузатиладиган узилишлар нақдсиз савдони деярли имконсиз қилиб қўяди.

Масалан, тасаввур қилинг: ёнилғи қуйиш шохобчаларида тўлов фақат нақдсиз қабул қилинадиган бўлса, узоқ йўлга чиққан ҳайдовчи чекка бир чўл ҳудудида терминал ишламай қолса ёки банк иловасида техник узилиш бўлса қандай йўл тутади?

Шунингдек, жамиятнинг барча қатламлари, айниқса кекса авлод вакиллари ҳам рақамли саводхонликка тўлиқ эга эмас. Улар учун смартфонлар ва QR-кодлардан фойдаланиш жиддий қийинчилик туғдиради. Техник тайёргарликни юз фоизга етказмай туриб бундай чекловларни амалиётга татбиқ этиш ҳақли норозиликларни юзага чиқаради.

Иқтисодий эркинликнинг чекланиши

Нақд пул аслида муайян маънода молиявий эркинлик ва дахлсизлик рамзидир. Уни ҳеч ким масофадан туриб кузата олмайди, банк тизимидаги кутилмаган носозликлар ёки ҳисобрақамнинг асоссиз блокланиши унинг харид қувватига таъсир қилмайди.

Савдони мажбурий тарзда фақат нақдсиз шаклга ўтказиш инсонларнинг ўз хусусий маблағларини эркин тасарруф этиш ҳуқуқини муайян даражада чеклайди. Агар фуқаронинг банк ҳисобрақами бирор-бир техник хатолик, киберҳужум ёки тушунмовчилик туфайли блокланиб қолса, у нафақат режалаштирган йирик харидларини амалга ошира олмайди, балки кундалик ҳаёти учун ўта муҳим бўлган ёнилғи ва коммунал хизматлар учун ҳам пул тўлай олмайдиган ночор вазиятга тушиб қолади.

Тўлиқ нақдсиз тўловларга тобелик фуқароларни банк ва молия институтлари олдида ҳимоясиз қилиб қўйиши хавфи мавжуд.

Ишончнинг дарз кетиши

Нақдсиз ҳисоб-китобларга ўтишдаги яна бир энг оғриқли «минус» — бу ҳукумат томонидан тўғри коммуникациянинг йўлга қўйилмагани ва ўйин қоидаларининг пухта белгиланмаганидир. Ҳар қандай эзгу ислоҳотни ҳам ахборот бўшлиғи ва адолатсиз муносабатлар осонгина обрўсизлантириши мумкин.

1 апрелдан бошлаб ёнилғи қуйиш шохобчаларида нақд пул қабул қилишнинг кескин тўхтатилиши ҳайдовчилар орасида пластик карталарни излаш ва уларни тўлдириш бўйича кучли ажиотаж ҳамда ваҳима уйғотди. Айнан шундай мураккаб паллада масъул идоралар вазиятни халққа тушунтириш ўрнига сукунат сақлашни, ўзини панага олишни маъқул кўрди.

Бундай назоратсиз вазиятдан эса айрим тўлов тизимлари устамонлик билан фойдаланиб қолди. Улар банк маҳсулотларидан етарлича хабардор бўлмаган, шошиб қолган аҳолига картани нақд пулга тўлдириш учун ўта юқори комиссиялар жорий этди.

Афсуски, регулятор (Марказий банк) бу вазиятда заиф истеъмолчиларни ҳимоясиз қолдирди: тижорат банкларига қўйилган комиссия чекловларини тўлов операторларига нисбатан қўллашни ўйлаб ҳам кўрмади. Оқибатда тўлов операторларининг ҳаракати туфайли бутун бошли банк тизимининг имижига жиддий путур етди.

Халқ орасида эса бутун бошли давлат ислоҳоти гўёки 2-3 та «қоракўз»нинг чўнтагини қаппайтириш учун қилингандек салбий таассурот уйғотди.

Агар ҳукумат адолатли ўйин қоидаларини белгилаб, операторларнинг иштаҳасини чеклаганида ва халққа ўз вақтида, шаффоф тарзда маълумот берганида, бу муҳим ислоҳот бунчалик кучли норозилик ва нафрат остида қолмаган бўларди, деб ёзади блогер DavletovUZ.

Кичик бизнесга таъсири

Гарчи янги қонуннинг асосий мақсади йирик яширин иқтисодиётни, коррупция ва солиқдан қочиш схемаларини йўқ қилиш бўлса-да, бу чекловлар оддий кичик ва ўрта бизнес вакилларига ҳам салбий таъсирини ўтказмай қолмайди.

Айниқса, хизмат кўрсатиш соҳаси ва чакана савдода ҳалол фаолият юритаётган кичик тадбиркорлар ҳар бир транзакция учун банкларга эквайринг (хизмат кўрсатиш) комиссияларини тўлашга мажбур бўлади. Бу эса уларнинг шундоқ ҳам кичик бўлган фойда маржасини янада емиради. Оқибатда баъзи тадбиркорлар ушбу қўшимча банк харажатларини қоплаш мақсадида маҳсулот ва хизматларнинг якуний нархини оширишга мажбур бўлади.

Бу ҳолат бозорда инфляциянинг сунъий равишда ўсишига ва нарх-навонинг қимматлашишига олиб келиши мумкин. Бундан ташқари, нақд пулда эркин айланма қила олмайдиган баъзи кичик корхоналар бозордаги рақобатга дош беролмай, бутунлай фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас.

* * *

Хулоса ўрнида шуни айтиш мумкинки, 2026 йилнинг 1 апрелидан бошланган бу тарихий ташаббус мамлакат иқтисодиётини замонавийлаштириш, солиқ тушумларини ошириш ва шаффофликни таъминлаш йўлидаги жуда муҳим ва дадил қадамдир.

Харидорларни турли фирибгарлардан ҳимоя қилиш, қора бозорга зарба бериш ва жиноий даромадларга қарши курашиш каби кучли ижобий омиллар бу чекловларнинг мантиқий асосини ташкил этади.

Бироқ, банк комиссияларининг ортиқча юки, қонунчиликдаги баъзи номутаносибликлар, халқни рағбатлантириш механизмларининг етарли эмаслиги ва энг асосийси, ҳудудлардаги техник инфратузилманинг ҳали бунга тўлиқ тайёр эмаслиги жараённи кескин мураккаблаштиради. Ҳукумат бу борада фақат чекловлар билан чекланмай, аҳоли ва бизнесни қўллаб-қувватловчи, уларга реал фойда келтирувчи тизимларни ҳам яратиши зарур.