Aql tishlari nega jag‘imizga sig‘maydi? Biolog nega insonlarda aql tishlari borligini tushuntirdi

Bugungi kunda yoshlar orasida eng ko‘p uchraydigan jarrohlik amaliyotlaridan biri — aynan shu aql tishlarini olib tashlash. Bu bir qarashda g‘alati tuyulishi mumkin, chunki inson miyasi tez rivojlangani sari jag‘larimiz kichrayib borgan va bu tishlarga joy qolmagan.

Ko‘pchilik o‘ylaganidek, aql tishlari «noto‘g‘ri yaratilgan» emas. Aksincha, ular — bizning ajdodlarimizdan qolgan meros. Ilgarigi odamlarda jag‘lar kattaroq bo‘lgan va bu tishlar ozuqani chaynashda muhim rol o‘ynagan.

Nima uchun ular hali ham saqlanib qolgani va ba’zan nega olib tashlanishi kerakligini tushunish uchun inson evolyutsiyasini — qadimgi davrlardan to hozirgi zamonaviy stomatologiyagacha bo‘lgan jarayonni ko‘rib chiqish kerak.

Insonlarda nima uchun aql tishlari o‘sadi?

Aql tishlari nima uchun kerak bo‘lganini tushunish uchun qadimgi insonlar nima bilan oziqlanganini ko‘rib chiqish kerak. 2006-yilda «Journal of Human Evolution» jurnalida chop etilgan tadqiqotda yuqori aniqlikdagi skanerlovchi elektron mikroskopiya yordamida qadimgi inson ajdodlarining chaynash tishlaridagi mikroskopik yedirilish izlari o‘rganilgan.

Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ular aniq bir turdagi ovqatga ixtisoslashmagan. Aksincha, mavsum va muhitga qarab turli xil ozuqalarni iste’mol qila olgan universal jonzotlar bo‘lgan.

Eng muhim jihatlardan biri — «zaxira ozuqalar» tushunchasidir. Bu — ozuqa kamaygan yoki qiyin sharoitlarda iste’mol qilingan qattiq, tolali va chaynash qiyin bo‘lgan mahsulotlardir. Masalan, ildizmevalar, qattiq urug‘lar va dag‘al o‘simliklar.

Aql tishlari aynan shunday ozuqalarni chaynashda muhim rol o‘ynagan. Ular keng chaynash yuzasi va qalin emalga ega bo‘lib, qattiq ovqatlarni maydalashga yordam bergan.

Shu sababli, qadimgi inson ajdodlarining jag‘lari og‘ir sharoitlarga moslashgan. Aql tishlari esa oddiy ovqat topilmagan paytlarda ham oziqlanish imkonini beruvchi muhim «zaxira vosita» vazifasini bajargan.

Nima uchun aql tishlari hali ham chiqmoqda?

Agar aql tishlari hozirgi tuzilishimizga mos kelmasa, nima uchun evolyutsiya ularni butunlay yo‘q qilmadi? Javob genetika va vaqt bilan bog‘liq.

Tish rivojlanishini boshqaradigan genlar faqat tish uchun javobgar emas. Ular yuz va jag‘ning umumiy shakllanishida ham ishtirok etadi. Aql tishini yo‘qotadigan mutatsiyalar ko‘pincha boshqa a’zolarda ham muammo tug‘diradi. Masalan, ba’zi genlardagi o‘zgarishlar ichak saratoni xavfini oshirishi aniqlangan.

Bundan tashqari, aql tishlari odatda o‘smirlikdan keyin chiqadi — bu tarixan insonlar ko‘payishni boshlaydigan yoshdir. Aql tishi bilan bog‘liq muammolar odatda odam farzand ko‘rib bo‘lguniga qadar uni o‘ldirmagan. Shuning uchun tabiiy tanlanishda bu tishlarni yo‘q qilish uchun kuchli bosim bo‘lmagan.

Shunday bo‘lsa-da, evolyutsiya sekinlik bilan davom etmoqda. Hozirda aql tishlari umuman chiqmaydigan odamlar soni dunyo bo‘ylab 9 foizdan 30 foizgacha yetadi.

Evolyutsiya aql tishlarini yo‘q qiladimi?

Aql tishlari — bu «evolyutsion orqada qolish»ning yaqqol namunasidir. Ular ajdodlarimiz uchun foydali bo‘lgan, ammo miyaning o‘sishi va ovqatlanish tarzining o‘zgarishi tufayli o‘z ahamiyatini yo‘qotgan.

Evolyutsiyaning kelajakni ko‘ra bilish qobiliyati yo‘q. U ovqat pishirish yoki qishloq xo‘jaligi kabi madaniy o‘zgarishlarga xuddi shunday tezlikda javob bera olmaydi.

Bu shuni anglatadiki, biologiya uddalay olmagan ishni ba’zan tibbiyot bajarishiga to‘g‘ri keladi. Bizning jag‘larimiz uchun juda tez o‘sgan miyamiz, aynan o‘sha jag‘lardagi muammolarni hal qilish uchun ham xizmat qilmoqda. Bunda o‘ziga xos mantiqiy yakun bor.