Markaziy osiyolik jangarilar Suriyadan Afg‘onistonga qaytayotgani haqida ogohlantirishlar ko‘paydi

Suriyadagi qattiq choralar Markaziy Osiyo jihodchilarini «Al-Qoida» va ISHIDning Xuroson bo‘limi tomon surmoqda, Rossiya esa bu tahdiddan foydalanmoqda, deb yozadi qirg‘izistonlik tahlilchi Uran Botobekov AQSH Ichki xavfsizlik departamentining vazifalarini qo‘llab-quvvatlashga bag‘ishlangan notijorat tashkilot sahifasida e’lon qilingan maqolasida. 

Moskva Suriyadan Afg‘onistonga qaytayotgan Markaziy Osiyolik janggarilar haqida ogohlantirdi

Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan joriy yil boshida e’lon qilingan hisobotga ko‘ra, Afg‘onistonda turli xalqaro terroristik tashkilotlarga aloqador 20 mingdan 23 ming nafargacha jangari mavjud ekani taxmin qilinmoqda. Ularning yarmidan ko‘pi xorijlik jangarilar sifatida baholangan. Hisobotda aytilishicha, taxminan 3 ming nafar jangari ISHIDning Xuroson bo‘limi tarkibiga kiradi. «Tehrik-i Tolibon Pokiston» (TTP) esa 5–7 ming nafar jangaridan iborat deb baholanmoqda. «Al-Qoida»ning Afg‘onistondagi ishtiroki 1,5 ming nafardan ortiq jangari bilan baholangan. «Turkiston islom partiyasi» (TIP), shuningdek, «Sharqiy Turkiston islom harakati» (SHTIH) nomi bilan ham tanilgan tuzilma tarkibida 1,2 ming nafargacha jangari borligi aytilmoqda. «O‘zbekiston islom harakati» (O‘IH) tarkibida 500 nafargacha jangari borligi xabar qilingan. Tojikistonlik «Jamoat Ansorulloh» (JA) guruhi esa 250 nafardan ortiq a’zoga ega deb baholangan.

Rossiya TIV ta’kidlashicha, ISHIDning Xuroson bo‘limi Afg‘onistonning sharqiy, shimoliy va shimoli-sharqiy hududlarida faolligini saqlab qolmoqda hamda dunyoviy hukumatlarni zaiflashtirish va islom xalifaligini barpo etish maqsadida Markaziy Osiyoga kengayishga intilmoqda. Shu baholash ortidan Kremlga yaqin tahlil markazlaridan biri Suriyadan Afg‘onistonga 8,5–9 ming nafargacha o‘zbek, tojik, turkman, uyg‘ur va Kavkazlik jihodchilar ko‘chib o‘tganini da’vo qildi.

O‘sha manbalarga ko‘ra, Markaziy Osiyodan qaytgan jangarilarni Afg‘onistonning Badaxshon viloyatidan chiqqan, sobiq «Al-Qoida» a’zosi Abu Bakr al-Badaxshoniy muvofiqlashtirmoqda. U avval Suriyada Bashar Asad hukumatiga qarshi jang qilgani, keyin esa Afg‘onistonga ko‘chib o‘tgani aytilmoqda. Shuningdek, uning Panjshir viloyati hokimi Mavlaviy Muhammad Og‘a Hakim bilan yaqin aloqalari borligi ta’kidlangan. Manbalarda Og‘a Hakim «Tolibon» rejimi ichidagi muhim «Al-Qoida» arbobi» sifatida ta’riflangan. Rossiyalik bir tadqiqotchiga ko‘ra, Og‘a Hakim Panjshirning Tung‘u vodiysida jangarilar bazasini tashkil qilgan bo‘lib, u yerda «Al-Qoida» muvofiqlashuvi ostida o‘zbek, tojik va Shimoliy Kavkazlik janggarilar joylashtirilgan.

«Moskva Afg‘onistondan kelayotgan terroristik tahdidni postsovet Markaziy Osiyosidagi xavfsizlik ta’sirini saqlab qolish va KXSHT hamda SHHT kabi tuzilmalarni mustahkamlash maqsadida tez-tez kuchaytirib ko‘rsatib kelgan bo‘lsa-da, Suriyada xavfsizlik choralari kuchaygan bir paytda o‘zbek, tojik va chechen jangarilarining Afg‘onistonga ko‘chishi haqidagi xabarlar tobora ishonchliroq ko‘rinmoqda. Markaziy Osiyolik jihodchilarning Suriyadan Afg‘onistonga ko‘chishi fonida Kreml yana ISHIDning Xuroson bo‘limi tahdidini kuchaytirib ko‘rsatmoqda. Bu orqali u mintaqada xavfsizlik bo‘yicha qo‘rquvlarni oshirish va o‘zini Markaziy Osiyoning ajralmas xavfsizlik kafolatchisi sifatida namoyon etishga urinmoqda», – deyiladi maqolada.

Ash-Shara bosimi va Suriyada xorijiy jihodchi guruhlarning parchalanishi

2024-yil dekabrida Bashar Asad hokimiyati qulashi va «Hay’at Tahrir ash-Shom» (HTSH) rahbari Abu Muhammad al-Jo‘loniy – hozirgi Suriya prezidenti Ahmad ash-Shara – hokimiyatga kelganidan so‘ng, Markaziy Osiyo va Shimoliy Kavkazdan bo‘lgan jangarilar guruhlari avval Damashqda «muqaddas jihod» g‘alabasi deb baholangan voqeani olqishlab, uni kelajakdagi islomiy boshqaruv modeli sifatida ko‘ra boshladi.

Biroq yangi Suriya hukumati pragmatik yondashuvni tanlab, xorijiy jangarilar ustidan nazoratni kuchaytirdi: ularga Markaziy Osiyo davlatlari, Rossiya va Xitoyga qarshi ochiq tahdidlar qilishni taqiqladi, global salafiy-jihodiy ritorikani chekladi hamda xorijiy batalonlarni tarqatib yubordi. Bunga javoban, yangi Suriya armiyasiga integratsiya va fuqarolikka yo‘l ochish taklif etildi.

«Katibat imom al-Buxoriy» va «Katibat tavhid val-jihod»dan ayrim o‘zbek jangarilari, shuningdek chechen guruhlari «Ajnad al-Kavkaz» va «Jaysh al-Muhajirin val-Ansor» a’zolari hamda taxminan 3 ming uyg‘ur jangari «Turkiston islom partiyasi» – qisman yangi Suriya armiyasining 84-diviziyasiga qo‘shilgan. Bu jarayon ularning tashkiliy identichligini zaiflashtirib, transmilliy jihodiy faoliyatni amalga oshirish imkoniyatini cheklagan.

Natijada HTSH bilan birga jang qilgan postsovet jihodiy guruhlar yanada parchalangan holatga tushib, qat’iy media nazorat ostida qolgan: guruh nomlarini ishlatish, bayroqlar va tashqi salafiy-jihodiy propaganda taqiqlangan.

«Suriya armiyasiga kiritilmagan ayrim Markaziy Osiyolik jangarilar norozilik bildirib, «Katibat tavhid val-jihod» rahbari Abdul Aziz al-O‘zbekiy va uning harbiy o‘rinbosari Sayfuddin Tojiboiyni «muqaddas jihod» tamoyillaridan chekinish, maoshlar taqsimotida korrupsiya va qarindosh-urug‘chilik qilishda ayblagan.
Suriya hukumati yangi qoidalarni buzgan o‘zbek jangarilariga nisbatan qattiq chora ko‘rgan. Druzlar jamoasiga qarshi Daraadagi reyddan so‘ng o‘zining «Muhojir taktikal» guruhini targ‘ib qilgan Abu Dujana al-Turkistoniy (ilgari Ayyub Hok) hamda uning o‘rinbosari Islomjon al-O‘zbekiy va qirg‘iz jangarisi Koshoyxon 2025-yil avgustidan 2026-yil apreligacha qamoqqa olingan. Hozirda Suriyada 10 dan ortiq postsovet jangarilari sobiq Asad rejimі amaldorlari hamda druz, alavit va nasroniy aholidan tortib olingan uylarni noqonuniy egallashda ayblanib hibsda saqlanmoqda», – deyiladi maqolada.

Eng jiddiy holatlardan biri 2026-yil 5-mayda Idlibda sodir bo‘lgan. Unda Kafriya va al-Fuadagi qurolli to‘qnashuvdan keyin 24 dan ortiq o‘zbek jangarisi hibsga olingan. Bu to‘qnashuv Abu Ali al-Tojikiy (yo‘l to‘sish jinoyatlariga aloqadorlikda gumon qilingan va otishmada halok bo‘lgan) uyiga reyddan keyin boshlangan. Shundan so‘ng 50 dan ortiq o‘zbek jangarilari Idlibdagi kriminal xavfsizlik shtabini o‘rab olgan, hibsdagilarni qo‘yib yuborishni talab qilgan. Suriya kuchlari esa og‘ir harbiy texnika jalb etgan. Vaziyat «Katibat tavhid val-jihod» rahbari Abdul Aziz al-O‘zbekiy boshchiligidagi o‘zbek oqsoqollari vositachiligida yumshatilgan.

Suriya hukumati bilan postsovet jihodchilari o‘rtasidagi keskinlik hali ham to‘liq hal etilmagan bo‘lsa-da, 2026-yil 9-mayda o‘tkazilgan uchrashuv haqida dissident o‘zbek jangarilari bayonot berib, unda Suriya armiyasiga aloqador o‘zbeklar, Mudofaa vazirligi va mustaqil muhojirlar ishtirok etganini aytishgan.
Oppozitsion jangarilar bayonotiga ko‘ra, Suriya Mudofaa vazirligi vakillari rasmiy tuzilmaga kirmagan o‘zbek jangarilari «ISHID a’zosi» sifatida qaralib, hibsga olinishi mumkinligini bildirgan. Shu bilan birga, «Katibat tavhid val-jihod» rahbari Abdul Aziz al-O‘zbekiy ham ushbu pozitsiyani qo‘llab-quvvatlagani aytilgan.

Norozi jangarilarning aytishicha, yangi armiyaga qo‘shilmaganlar qamoqqa olinmoqda va ba’zilar tergovlar davomida qiynoqqa solinayotgani da’vo qilinmoqda. Ular buni «adolatsiz va qonunga zid» deb baholab, o‘z oilalarini qo‘rquv va bosim sharoitida yashashdan asrab qolish uchun rasmiy tuzilmalardan tashqari qolishni tanlaganini bildirgan.

«Dissident o‘zbek jangarilari avval HTSH bilan og‘ir davrlarda birga jang qilganini eslab, o‘zlarini jihoddagi uzoq yillik hamkorlar sifatida ta’riflashgan hamda ayblovlar Shariat asosida isbotlanishi kerakligini ta’kidlashgan. Shuningdek, ular Rossiya va AQSH bosimi ostida qattiq choralar ko‘rilayotganini rad etgan holda, barcha ayblovlar adolatli tekshirilishi lozimligini talab qilishgan», – deyiladi maqolada.

ISHIDning Xuroson bo‘limi o‘zbek jihodchilari orasidagi yangi bo‘linishlardan foydalanmoqda

Maqolada keltirilishicha, o‘zbek, tojik va rus tilli ISHIDning Xuroson bo‘limi tarafdorlari Suriyadagi norozi o‘zbek jihodchilari ahvolining yomonlashganini masxara qilmoqda. Arab tilidagi ishidparast akkauntlar xorijiy jangarilar guruhga avval qo‘shilmagani uchun endi oqibatlarga duch kelayotganini da’vo qilmoqda.

Ba’zi ISHIDning Xuroson bo‘limi tarafdorlari esa vaziyatni o‘zbek jangarilari uchun «oxirgi imkoniyat» sifatida talqin qilib, ularni guruhga qo‘shilishga chaqirgan. Keskinlik kuchaygan bir paytda, ayrim o‘zbek jangarilari Suriya hukumati ularni Turkiya Milliy razvedka tashkiloti (MIT)ga topshirib, Markaziy Osiyoga deportatsiya qilishi mumkinligidan xavotir bildirgan. Bu ehtimol, 2025-yil dekabrida Turkiya, Suriya va Iroqda ISHID moliyaviy tarmoqlariga qarshi keng ko‘lamli amaliyotlar o‘tkazilib, 357 nafar gumonlanuvchi hibsga olingani haqidagi ma’lumotlar bilan bog‘liq.

Markaziy Osiyodan chiqqan jihodchilar Suriya va Iroqda uzoq yillar davomida Turkiyani asosiy tranzit markaz sifatida ishlatib kelgani, shuningdek, ularning oilalari Turkiyada bo‘lishi moliyaviy o‘tkazmalarni MIT nazoratiga tushirgan bo‘lishi mumkinligi ta’kidlanmoqda.

Ko‘chirilgan jangarilarning xavfsizlikka ta’siri

Qayd etilishicha, Markaziy Osiyo va Shimoliy Kavkaz jihodchilariga nisbatan kuchayib borayotgan harbiy bosim, ularga Suriya fuqaroligini olish imkoni yo‘qligi va o‘z mamlakatlariga deportatsiya qilinishi xavfi, bu yerda ularni qiyin repressiya va uzoq muddatli qamoq jazolari kutayotgani hamda yangi shakllanayotgan Suriya davlati bilan ideologik ziddiyatlar ba’zi jangarilarni Afg‘onistonga qaytishga undashi mumkin. Ular avval o‘z jangarilik yo‘lini boshlagan hududga qaytishi ehtimoli mavjud.

Rossiya tashqi va xavfsizlik xizmatlari baholashicha, chechen, o‘zbek va tojik jihodchilari allaqachon Afg‘onistonga ko‘chib o‘tmoqda va ularning ayrimlari «Al-Qoida» hamda ISHIDning Xuroson bo‘limi tarmoqlariga qo‘shilgan. Ochiq manbalardagi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, «Facebook» va «Telegram»da faol bo‘lgan o‘zbek va tojik tilli jihodiy postlardan ma’lum bo‘lishicha, Idlibda ilgari faol bo‘lgan bir qator qattiqqo‘l salafiylar 2025-yildan beri Afg‘oniston hududida mavjud.

«Suriyada ular «Al-Qoida»ning ideologik pozitsiyalarini ilgari surgan bo‘lsa, Afg‘onistonga ko‘chib o‘tgach, ularning faoliyati o‘zbek va tojik tillarida, shu jumladan kirill yozuvida onlayn faollikni davom ettirishi bilan ajralib turmoqda – bu esa odatda kam uchraydigan amaliyot hisoblanadi», – deydi Uran Botobekov.