KXSHT — «jon talvasasi»dagi ittifoq: Rossiya blokni jonlantira oladimi?
Rossiya besh yillik tanaffusdan so‘ng KXSHT raisligini yana o‘z qo‘liga oldi, biroq bugungi blok to‘rt yil oldingisidan keskin farq qiladi. Ukrainadagi urush Rossiya resurslarini yutib yubormoqda, Armaniston esa o‘z ishtirokini to‘xtatgan. O‘z navbatida Vladimir Putin ittifoqchilarga «jangovar harakatlarda sinalgan» qurollarni va’da qilmoqda.
2020 yildan beri ilk bor Rossiya Federatsiyasi Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXSHT) — tarkibiga Rossiya, Belarus va Markaziy Osiyoning aksariyat davlatlari kiruvchi harbiy ittifoqqa raislik qilish navbatini qabul qilib oldi. 2025 yil 27-noyabr kuni Qirg‘iziston poytaxti Bishkekda o‘tgan sammitda Vladimir Putin «kollektiv kuchlarni jangovar harakatlarda sinalgan zamonaviy rus qurollari va harbiy texnikalari bilan ta’minlash bo‘yicha keng ko‘lamli dastur»ni taklif qildi. Ushbu tashabbus harbiy aviatsiya va havo hujumidan mudofaa tizimlarini rivojlantirish, mudofaa sanoati korxonalari o‘rtasidagi hamkorlik hamda axborot xavfsizligini ham o‘z ichiga oladi. Putin, shuningdek, boshqa a’zo davlatlarga zamonaviy qurol va texnika yetkazib berishni rejalashtirmoqda.
Ittifoq inqiroz holatida
Biroq Rossiya raislikni tashkilot ko‘plab muammolar girdobida qolgan bir vaqtda boshlayapti. Bu esa Putinning ulkan rejalarini amalga oshirishga to‘sqinlik qilishi mumkin. KXSHTga nisbatan tanqid va shubhalar hamon kuchli: ittifoq o‘z a’zosi bo‘lgan Armanistonga zarur pallada yordam bera olmadi. Shu bilan birga, Rossiyaning Ukrainadagi urushi tashkilotning eng qudratli a’zosi bo‘lgan Moskvani bor e’tibor va resurslardan mahrum qilmoqda. Rossiya ittifoqni haqiqatdan ham jonlantira oladimi yoki yo‘q, buni vaqt ko‘rsatadi. Agar takliflar qog‘ozda qolib ketsa, Rossiyaning 2026 yildagi raisligi shunchaki inqiroz yoqasidagi harbiy blokning «jon talvasasi»ni biroz uzaytiradi, xolos.
Ittifoq ichidagi ixtiloflar
2022 yil yanvarida KXSHT Qozog‘istonga tinchlikparvar kuchlarni kiritganidan bir oy o‘tib, Rossiya Ukrainaga bostirib kirdi. Bu harakatga ittifoq ichida faqat Belarus qo‘shildi. Markaziy Osiyo davlatlari Rossiya tomonidan bosib olingan hududlarni tan olishdan bosh tortib, o‘z noroziliklarini bildirishdi.
Urush to‘rtinchi yiliga qadam qo‘yayotgan bo‘lsa-da, KXSHT bu mojaroga rasman aralashmadi va bundan keyin ham chetda qolishi kutilmoqda. Rossiyaning bor kuchi frontga safarbar qilingani sabab, Moskva tashkilotga ajratiladigan resurslarni sarflashga majbur bo‘ldi. 2025 yil noyabrdagi sammitda prezident Putin Ukrainadagi urush Rossiyaning ittifoq doirasidagi imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatayotganini tan oldi.
«Hozirgi vaqtda ayrim yo‘nalishlarda imkoniyatlarimiz u qadar yuqori emasligi mutlaqo ayon. Ya’ni, ular yetarli, ammo biz birinchi navbatda o‘z ehtiyojlarimizni qondirishimiz lozim», - dedi u.
Qurol eksportida ustuvorlik o‘zgarishi
Rossiya KXSHTdagi eng qudratli harbiy kuch va asosiy qurol yetkazib beruvchi bo‘lishiga qaramay, uning so‘nggi yillarda Markaziy Osiyoga eksport qilgan qurollari hajmi Xitoy yoki Hindistonga yuborilgan qurollar oldida juda kam ko‘rinadi. Bu Moskva uchun KXSHT va Markaziy Osiyodan ko‘ra muhimroq geosiyosiy ustuvorliklar borligidan dalolat beradi.
Ushbu tendensiya davomi o‘laroq, 2021 va 2023 yillar oralig‘ida Markaziy Osiyo va Janubiy Kavkazga qurol eksporti mos ravishda 23 va 44 foizga kamaygan. Lekin Rossiya hamon Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston uchun asosiy qurol yetkazib beruvchi bo‘lib qolmoqda (masalan, Tojikiston qurol importining deyarli 100 foizi Rossiya hissasiga to‘g‘ri keladi). Biroq Ukrainadagi urush Markaziy Osiyo davlatlarini qurol importini diversifikatsiya qilishga va Fransiya, Ispaniya hamda Turkiya kabi davlatlar bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishga majbur qildi.
KXSHT kelajagi ochiq qolmoqda
Rossiya 2020 yildan beri ilk bor KXSHT raisligiga qaytar ekan, uning takliflari qanchalik natija berishi borasida shubhalar asosli. Ittifoq o‘z a’zolariga tinchlik va xavfsizlikni kafolatlashda doimo oqsab kelgan. Tog‘li Qorabog‘dagi so‘nggi to‘qnashuvlarga munosabat yetarli bo‘lmagani sababli Armaniston o‘z ishtirokini to‘xtatib qo‘ydi.
Rossiyaning bor diqqat-e’tibori Ukrainaga qaratilgan bir paytda, KXSHTning kelajagi so‘roq ostida qolmoqda. Rossiyaning o‘z va’dalarini bajarishi ushbu ittifoqning yangi bosqichga chiqishini yoki yana bir yil inqirozli holatda yashashini belgilab beradi.
