Глобал инқироз фонида Россия ва Эрон нефтдан рекорд даромад олмоқда

Глобал қишлоқ хўжалиги бозорида «тектоник силжиш»

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши ҳарбий ҳаракатлари глобал иқтисодиётда дарҳол акс-садо берди. Нефт ва газ фючерслари тарихий рекордларни янгиламоқда. Ўғитлар нархи шиддат билан ошяпти. Натижада озиқ-овқат маҳсулотлари ҳам қимматлашмоқда.

Бунга Ҳўрмуз бўғозининг қамал қилиниши сабаб бўлди.

«Bloomberg» маълумотларига кўра, ўтган йили Ҳўрмуз бўғозидан кунига тахминан 16,7 миллион баррел нефт ўтган. Бу дунёдаги жами таклифнинг қарийб 16 фоизини ташкил этади. Нефт маҳсулотларини ҳисобга олсак, бу кўрсаткич янада юқори.

Шунингдек, ушбу денгиз йўли орқали суюлтирилган табиий газнинг (СТГ) салмоқли қисми етказиб берилади. Масалан, Қатар суюлтирилган табиий газ ишлаб чиқариш бўйича дунёда учинчи ўринда туради ва ушбу давлатнинг бутун газ экспорти айнан Ҳўрмуз бўғози орқали ўтади.

Бундан ташқари, дунё бозоридаги карбамид, аммиакли селитра ва фосфорнинг 30–35 фоизи шу йўл орқали ташилади. Шунингдек, Яқин Шарқда ўғит ишлаб чиқариш учун мўлжалланган хомашё, жумладан, табиий газ ва олтингугуртнинг катта қисми жамланган.

Таъминотдаги узилишлардан энг кўп Африка ва Осиё мамлакатлари — Судан, Шри-Ланка, Танзания ва Сомали жабр кўради. Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, можаро ҳудудидан узоқда жойлашган давлатлар ҳам хавф остида. Масалан, Ҳиндистон қишлоқ хўжалиги Саудия Арабистони ва Марокашдан келадиган ўғитларга кучли даражада боғлиқ.

Экспертларнинг фикрича, азотли ўғитлар тақчиллиги Жануби-Шарқий Осиё ва Лотин Америкаси деҳқонлари учун катта йўқотишларга олиб келиши мумкин. Гап шундаки, ўғитлардан фойдаланишнинг камайиши ҳосилдорликнинг пасайишига сабаб бўлади. Натижада дунё миқёсида озиқ-овқат нархлари янада кўтарилади. Мутахассислар юз бераётган жараёнларни глобал қишлоқ хўжалиги бозори учун «тектоник силжиш» деб атамоқда.

Сўнгги ўн йилликларнинг энг оғир инқирози

Яқин Шарқдаги можаро энергетика тизимининг издан чиқишига ҳам сабаб бўлди. Халқаро энергетика агентлиги (ХЭА) раҳбари Фотиҳ Биролнинг таъкидлашича, «сўнгги бир неча ўн йилликдаги энг даҳшатли энергетика инқирози» яқинлашмоқда.

«Айни пайтда Ҳўрмуз бўғози деярли тўлиқ ёпиб қўйилган. Қамал оқибатида бозорда кунига тахминан 12–13 миллион баррел нефт тақчиллиги юзага келди. Натижада «қора олтин» ва бошқа энергия ресурслари нархи кескин кўтарилди. Бу иқтисодий пасайишга олиб келиши ва инфляцияни жиловлаб бўлмас даражада ошириши мумкин. Яъни дунёнинг кўплаб минтақаларида стагфляция кутилмоқда», — деди «WhiteBird» биржа савдоси бўлими бошлиғи ўринбосари Ян Пинчук «TRT» нашрига берган интервюсида.

Бозордаги таклиф тақчиллигини бартараф этиш мақсадида АҚШ бир қатор чораларга қўл урди. Хусусан, Вашингтон аллақачон танкерларга юкланган Россия ва Эрон нефтига нисбатан санкцияларни юмшатди.

Шу йўл билан америкаликлар нефт нархларига бўлган босимни пасайтирмоқчи.

«Бироқ бу таклиф тақчиллигини фақат вақтинча камайтириши мумкин. Бозорни тўлиқ тиклаш учун Ҳўрмуз бўғози очилиши шарт. Шундай экан, бўғоз ёпиқ қолар экан, бир баррел нефт нархи 100 доллардан пастлашини кутиб бўлмайди», — дейди Ян Пинчук.

«Bloomberg» маълумотларига кўра, Эроннинг нефтдан олаётган даромадлари шиддат билан ошмоқда. Ушбу мамлакат Ҳўрмуз бўғози орқали маҳсулот экспорт қилаётган ягона давлатга айланди. Агентликнинг қайд этишича, Теҳрон «қора олтин» нархининг тебранишидан икки баробар фойда кўрмоқда.

Ҳозирги кунда Эрон нефтининг асосий нави «Brent» эталон маркасига нисбатан минимал чегирма билан сотилмоқда. Эрон нефтининг асосий харидори эса Хитой ҳисобланади.

Экспертларнинг ҳисоб-китобларига кўра, март ойида Эрон кунига тахминан 1,6 миллион баррел нефт экспорт қилган — бу урушдан олдинги кўрсаткичларга жуда яқин. Эътиборлиси, бундай натижага кўплаб нефт ишлаб чиқарувчи давлатлар учун йўл ёпиқ бўлган Ҳўрмуз бўғози қамали шароитида эришилган. 

Инқироздан фойда олаётганлар

Бироқ, истиснолар ҳам йўқ эмас. Масалан, Эрон Ҳўрмуз бўғозини айрим дўст давлатлар учун очиқ қолдирди.

«Биз Хитой, Россия, Ҳиндистон, Ироқ ва Покистон кемаларининг ўтишига рухсат бердик», — деди Эрон Ташқи ишлар вазири Аббос Арақчий «Press TV» телеканалига берган интервюсида.

CNBC телеканалининг қайд этишича, санкцияларнинг юмшатилиши ва нефт нархининг юқорилиги фонида Россия Яқин Шарқдаги можародан энг кўп манфаат кўраётган давлатга айланмоқда.

Мутахассисларнинг фикрича, агар Форс кўрфази мамлакатларидан хомашё экспортини чеклаш жараёни давом этса, Россия оладиган фойда сезиларли даражада бўлиши мумкин. Хусусан, «Eurasia Group»нинг энергетика ва ресурслар бўйича бошқарувчи директори Хеннинг Глойстейн Москва ўнлаб миллиард доллар миқдорида қўшимча даромад кўришини тахмин қилмоқда.

Бундан ташқари, инқироз фонида Европа Россиядан суюлтирилган табиий газ (СТГ) импортини оширади.

«Financial Times» хабарига кўра, нефт нархининг кўтарилиши ҳисобига Россия ҳар куни 150 миллион доллар қўшимча даромад олмоқда.

Россиянинг даромадларини АҚШ Молия вазирлиги ҳам ҳисоблаб чиқди. Скотт Бессентнинг таъкидлашича, Вашингтон санкцияларни бекор қилган нефт савдоси Россияга тахминан 2 миллиард доллар даромад келтиради. Расмийнинг тушунтиришича, бу қадам халқаро бозордаги вазиятни барқарорлаштириш йўлидаги энг мақбул ечим бўлган.

Бироқ Россия учун умумий манзара Вашингтоннинг ушбу кичик ишорасидан кўра анча қизиқроқ тус олмоқда. Феврал ойи охиридан, яъни АҚШ ва Исроил Эронга зарба беришни бошлагандан бери, «Brent» маркали нефт нархи тахминан 80 фоизга ошди. Халқаро энергетика агентлигига аъзо давлатлар стратегик захиралардан рекорд даражадаги 426 миллион баррел нефтни бозорга чиқарди.

Шу билан бирга, «Goldman Sachs» таҳлилчилари март-апрел ойлари учун «Brent» нархи бўйича прогнозини 110 долларгача кўтарди. «OPEC» нинг иккинчи йирик ишлаб чиқарувчиси бўлган Ироқда эса нефт қазиб олиш 70 фоизга тушиб кетди.

Ҳўрмуз бўғози ёпилгани сабабли Россия нефти асосан Хитойга етказиб берилмоқда. Хитой Россия нефт экспортининг 90 фоиздан ортиғини сотиб олмоқда.

Экспертларнинг таъкидлашича, Яқин Шарқдаги инқироз ўн йиллар давомида бир нечта муҳим бўғозлар орқали эркин кема қатновига таяниб келган глобал бозорнинг тизимли заифлигини очиб берди.