«OpenAI» ва «Anthropic» ўртасида капитал тақсимоти ўзгармоқда, «SpaceX» IPO эса бозорни тўлқинлантирмоқда

Биржадан ташқари қимматли қоғозлар бозорида капиталнинг кескин қайта тақсимланиши кузатилмоқда: институционал инвесторлар «Anthropic» сунъий интеллект ишлаб чиқувчисига миллиардлаб доллар сарфлашга тайёр, шу билан бирга, унинг тўғридан тўғри рақиби «OpenAI» акциялари жозибадорлигини йўқотмоқда ва сезиларли дисконт билан савдоланмоқда. Айни пайтда космик корпорация «SpaceX»нинг кенг кўламли биржага чиқишга тайёргарлиги бозордан ликвидликнинг катта қисмини ўзига тортиб олиши мумкин, бу эса сунъий интеллект компанияларини ноқулай ҳолатга қўйиши эҳтимолини оширади. Бу ҳақда «TechCrunch» ёзди.

«Anthropic» устунликда, «OpenAI» харидор қидирмоқда

Ёпиқ қимматли қоғозлар бозори кенг кўламли трансформацияни бошдан кечирмоқда. Тахминан 1000 та оммавий бўлмаган компаниялар акциялари билан битимларни кузатиб борадигвн «Rainmaker Securities» президенти Глен Андерсоннинг таъкидлашича, агар 2010-йилда бу сегментда институционал инвесторлар сонини бармоқларда санаш мумкин бўлган бўлса, ҳозир улар минглабни ташкил этади.

Ҳозирда бу инвесторларнинг эътибори учта асосий ўйинчига қаратилган. Кен Смиз томонидан асос солинган «Next Round Capital» маълумотларига кўра, (Bloomberg келтирган), харидорларда «Anthropic»га инвестиция киритиш учун тайёр 2 млрд доллар эркин маблағ мавжуд. Бироқ бу талаб ҳозирча қондирилмаган. Глен Андерсоннинг айтишича, бозорда амалда бу компания акцияларини сотмоқчи бўлганлар йўқ.

Бу ажиотаж қисман «Anthropic»нинг АҚШ Мудофаа вазирлиги билан оммавий қарама-қаршилиги орқали кучайган. Дастлаб репутация учун хавфдек кўринган бу ҳолат компания томонидан мустақил ва ҳукуматга қарши турувчи ўйинчи имижига айлантирилди. Бу эса уни рақобатчилардан янада ажратиб кўрсатди.

«OpenAI» билан вазият бошқача. Инвесторлар ҳали ҳам ўз портфелларида ҳар икки СИ компанияни кўришни хоҳлашса-да, «ChatGPT» яратувчиси акцияларига бўлган талаб сезиларли даражада пасайган. Иккиламчи бозорда сотишга таклиф қилинаётган тахминан 600 млн доллар қийматдаги «OpenAI» акциялари ҳали ҳам харидор топа олмаяпти. Брокерлар баҳолашига кўра, ёпиқ битимларда компания 765 млрд доллар атрофида баҳоланмоқда, бу эса охирги дастлабки молиялаштириш раундида белгиланган 852 млрд доллар баҳога нисбатан сезиларли дисконт ҳисобланади.

«SpaceX» феномени ва ликвидлик танқислиги хавфи

«СИ лихорадкаси»дан четда «SpaceX» турибди. Компания 2022–2024-йилларда кўплаб хусусий компаниялар акциялари ўз пик қийматларидан 60–70 фоизга тушиб кетган шароитда жиддий коррекциядан қутулиб қолган кам сонли компаниялардан бири бўлди. Бунга сабаб – нарх белгилашдаги консерватив сиёсат: раҳбарият ҳар бир молиялаштириш раундида максимал баҳога чиқишга уринмаган ва манёвр учун имконият қолдирган.

Бу стратегия дастлабки инвесторларга юқори даромад келтирди. Масалан, 2015-йилда «Google» ва «Fidelity Investments» «SpaceX»га 1 млрд доллар сармоя киритганида, компания 12 млрд долларга баҳоланган эди. Ҳозир эса режалаштирилаётган IPO олдидан унинг баҳоси 1 трлн доллардан ошди ва инвесторлар учун 100 баробардан зиёд даромад таъминлади.

Бу ҳафта «SpaceX» махфий тарзда дастлабки оммавий жойлаштириш (IPO) учун ариза топширди. Дастлабки маълумотларга кўра, Илон Маск 50–75 млрд доллар жалб қилишни режалаштирмоқда, эҳтимол июн ойидаёқ. Бу кўрсаткич фонд бозори тарихида фақат 2019-йилдаги «Saudi Aramco»нинг 1,7 трлн долларлик дебюти билан таққосланиши мумкин.

IPO ҳақидаги миш-мишлар «SpaceX» акцияларининг иккиламчи бозорини «қуритиб» юборди: харидорлар навбатда турибди, аммо ҳозирги акциядорлар тез орада биржага чиқишни кутиб, ўз улушларини сотишдан бош тортмоқда.

Пентагон билан низо

«Anthropic»нинг АҚШ Мудофаа вазирлиги билан низоси инвесторлар томонидан маркетинг афзаллиги сифатида қабул қилинган бўлса-да, аслида жиддий ҳуқуқий асосга эга. 2026-йил февралда Пентагон компания билан 200 млн долларлик шартномани бекор қилди ва расман «Anthropic»ни «миллий хавфсизликка таҳдид» деб тан олди. Бунга сабаб компаниянинг автоном қуроллар ишлаб чиқиш ва ички кузатув тизимлари учун ўз СИ тизимларига эркин кириш имконини бермаслик қарори бўлди. Ҳозирда суд жараёни давом этмоқда ва унда «Anthropic» АҚШ ҳукуматини босим ўтказиш ва конституциянинг биринчи тузатишини бузишда айбламоқда.

Маск активларининг бирлашиши

«SpaceX»га келсак, таҳлилчилар қайд этишича, компаниянинг IPO вақтида 1,75 трлн долларга етиши мумкин бўлган улкан баҳоси қисман Илон Маскка тегишли бошқа СИ стартапнинг (xAI) сўнгги қўшиб олиниши билан боғлиқ. Космик компания ўз акцияларининг фақат 3–4 фоиз қисмини эркин муомалага чиқариши кутилмоқда. Бу сунъий танқислик ва юқори волатилликни юзага келтириб, корпорация капитализациясини Маскнинг ўз баёнотлари ва репутациявий хавфларига янада боғлиқ қилади.

Нега бу муҳим?

Иккиламчи бозордаги вазият ҳатто энг йирик технология компанияларининг ҳам муҳим заиф томонини очиб бермоқда: уларнинг мутлақ ликвидликка ва вақтни тўғри танлашга боғлиқлиги. «OpenAI» каби сунъий интеллект ишлаб чиқувчилари ҳаддан ташқари қиммат баҳоланган бўлиб, бозор уларнинг ваъдаларини исталган нархда сотиб олишга тайёр эмас ва эндиликда реал дисконт талаб қилмоқда.

«Anthropic» ва «OpenAI» ҳам жорий йилда биржага чиқишни режалаштирмоқда, аммо «SpaceX»нинг агрессив стратегияси уларнинг режаларига таъсир кўрсатиши мумкин. Космик корпорациянинг мега-IPOси капитал бозорида «чанғютгич» эффектини яратиши хавфи бор: агар Илон Маск аввалроқ ўнлаб миллиард доллар жалб қилса, бошқа компаниялар қаттиқроқ аудит ва маблағ танқислигига дуч келади.

Бу эса уларни ё ўз IPOсини кечиктиришга, ёки анча кам баҳоларни қабул қилишга мажбур қилиши мумкин.