Тошкент зилзиласига 60 йил: Матонат ва бирдамлик ортидан қайта туғилган пойтахт

«Қиёмат тонги»: Офатнинг техник ва руҳий манзараси

1966 йилги Тошкент зилзиласи сейсмология тарихидаги энг ўзига хос ва «агрессив» ҳодисалардан бири сифатида қайд этилган. Офатнинг техник кўрсаткичлари шуни кўрсатадики, зилзила маркази бевосита шаҳарнинг қоқ марказида, тахминан 8-10 километр чуқурликда жойлашган эди. Гарчи магнитуда Рихтер шкаласи бўйича 5,2 баллни ташкил этган бўлса-да, ўчоқнинг ер юзасига ҳаддан ташқари яқинлиги туфайли силкиниш кучи сиртда 8-9 баллик ҳалокатли зарбага айланди. Одатдаги зилзилалардан фарқли ўлароқ, тебранишлар горизонтал эмас, балки вертикал — ер остидан юқорига йўналган кучли зарбалар шаклида содир бўлди. Бу эса биноларнинг пойдеворидан узилишига ва томларнинг бир зумда босиб қолишига олиб келди.

Ўша даврдаги Тошкентнинг меъморий қиёфаси бундай синовга мутлақо тайёр эмас эди. Шаҳарнинг марказий қисми, хусусан, тарихий Қашқар маҳалласи ва Лабзак атрофидаги ҳудудлар асосан лой ва хом ғиштдан тикланган, асрий анъаналарга хос бўлса-да, аммо мустаҳкам пойдеворга эга бўлмаган уйлардан иборат эди. Бир неча сония ичида минглаб хонадонлар хароба уюмига айланди. Тупроқ чанги шаҳар узра шу қадар қалин кўтарилдики, омон қолганлар тонг ёришаётган маҳалда ҳам бир-бирларини кўра олмай қолдилар. Шаҳарнинг қадимий қалби ҳисобланган Эски шаҳар ҳудудида деворлар вайрон бўлиб, асрлар давомида шаклланган кўчалар таниб бўлмас ҳолга келди.

Инсон руҳияти учун энг оғир зарба — бу хавфсизлик ҳиссининг йўқолиши эди. Зилзиланинг илк сонияларида юз берган даҳшатли гулдурос ва ер қаъридан келган акс-садо одамларда «ер ёрилиб, шаҳар ютиб юборилади», деган ваҳимани уйғотди.

Тонгги совуқда кўчага отилиб чиққан аҳоли нафақат бошпанасидан, балки ижтимоий хотиржамлигидан ҳам айрилганди. Телефон алоқаси узилган, электр таъминоти тўхтаган ва сув қувурлари ёрилган шаҳарда ўша куни ҳақиқий «қиёмат манзараси» ҳукм сурди. Одамлар ўз яқинларини вайроналар остидан қидирар экан, табиатнинг бу қадар шафқатсизлиги олдида инсон ожизлигини илк бор бу қадар яққол ҳис этдилар.

Шу билан бирга, бу техник офат шаҳарсозлик фани учун катта дарс бўлди. Айнан Тошкент зилзиласидан сўнг муҳандислик ва сейсмология соҳасида мутлақо янги стандартлар ишлаб чиқилди. Вайрон бўлган лой деворлар ўрнида келажакдаги мустаҳкам, темир-бетон конструкцияли ва зилзилага бардошли пойтахтнинг концепцияси шакллана бошлади. Қиёматли тонгнинг аччиқ тажрибаси Тошкентни дунёдаги энг хавфсиз ва сейсмик жиҳатдан барқарор мегаполислардан бирига айлантириш йўлидаги биринчи аламли қадам эди.

Рақамлар ортидаги фожиа: Талафотлар кўлами

Тошкент зилзиласи келтирган зарар миқдори нафақат моддий қиймат билан, балки шаҳар ижтимоий тузилмасининг издан чиққани билан ўлчанади. Статистиканинг аччиқ рақамларига кўра, офат натижасида 78 мингдан ортиқ оила ёки қарийб 300 минг киши бир лаҳзада бошпанасиз қолди. Бу ўша даврдаги пойтахт аҳолисининг қарийб ярми кўчада қолди деганидир.

Тасаввур қилинг, шаҳарнинг ҳар иккинчи истиқоматчиси ўз уйидан айрилган, бор-буди харобалар остида қолган ва келажаги номаълум бир ҳолатга тушган эди. Уй-жой фондининг бу қадар йирик миқдорда йўқ қилиниши Тошкент тарихидаги энг катта ижтимоий инқирозни келтириб чиқарди.

Инфратузилмавий талафотлар ҳам кўламига кўра даҳшатли эди. Шаҳарнинг бошқарув ва хизмат кўрсатиш тизими деярли фалаж ҳолатга келди: 236 та маъмурий бино, 700 га яқин савдо ва умумий овқатланиш шохобчалари вайрон бўлди ёки яроқсиз ҳолга келди. Айниқса, маърифат ва саломатлик ўчоқларига етиб келган зарар халқни карахт қилиб қўйди — 180 та ўқув юрти ва 80 та тиббиёт муассасаси офат зарбасига дош беролмади. Бу дегани, минглаб болалар мактабсиз, беморлар эса шифохонасиз қолди. Шаҳарнинг ижтимоий тизими «нол» нуқтасига тушиб қолган, тикланиш учун улкан ресурслар ва ирода талаб қилинар эди.

Зилзиланинг ўзига хос физик хусусияти қурбонлар сони борасида кутилмаган натижа берди. Силкинишлар вертикал, яъни пастдан юқорига йўналган зарбалар шаклида бўлгани сабабли, аксарият уйларнинг деворлари қуласа-да, том конструкциялари ва тўсинлари маълум муддат ўз ўрнида сақланиб қолган.

Айнан шу омил одамларга биноларни тарк этиш учун бир неча қимматли сонияларни тақдим этди ва расмий маълумотларга кўра ҳалок бўлганлар сонининг нисбатан кам (8 киши) бўлишини таъминлади. Аммо бу рақамлар алдамчи эди: вайроналар остидан чиқариб олинган жароҳатланганларнинг азоби ва яқинларини йўқотиш қўрқуви шаҳарнинг умумий руҳиятига ўнглаб бўлмас даражада соя солди.

Моддий талафотларни ҳисоблаш мумкин бўлса-да, шаҳар аҳлининг руҳий жароҳатини ўлчашнинг имкони йўқ эди. Ҳар бир вайрон бўлган уй ортида ўнлаб йиллар давомида тўпланган хотиралар, оилавий қадриятлар ва орзу-умидлар кўмилиб қолди. Пойтахт кўчаларида пайдо бўлган чексиз чодирлар шаҳарчаси — бу нафақат вақтинчалик бошпана, балки жароҳатланган шаҳар руҳининг рамзи эди.

Тошкентликларнинг қалбидаги бу «зилзила» йиллар давомида акс-садо бериб турди, бироқ айнан шу оғир дамларда халқнинг ички метин иродаси ва бир-бирига бўлган чексиз меҳри буюк тикланиш жараёнини бошлаб берди.

Халқнинг бирдамлиги: Маҳалла ва бағрикенглик фалсафаси

Зилзила Тошкентни нафақат вайроналар майдонига, балки инсонийликнинг олий имтиҳони ўтказиладиган майдонга ҳам айлантирди. Фожиадан бир неча соат ўтиб, шаҳарнинг боғ ва хиёбонларида, кўча бўйларида юзлаб вақтинчалик чодирлар қад кўтарди. «Ўзбек халқининг бағрикенглиги» деган ибора айнан ўша оғир соатларда китобий жумладан тирик, амалий ҳақиқатга айланди.

Уйи омон қолган юзлаб хонадон эгалари мутлақо бегона, бошпанасиз қолган оилаларни ўз уйларига таклиф қилдилар. Тарих гувоҳки, ўша кунлари кимнингдир дардига малҳам бўлиш учун на қариндошлик ва на танишлик риштаси керак бўлди.

Маҳалла тизими зилзила оқибатларини юмшатишда ўзига хос «ижтимоий қалқон» вазифасини ўтади. Ҳар бир ҳовлида, ҳар бир маҳалла марказида улкан қозонлар осилиб, «бир майизни қирқ бўлиб ейиш» анъанаси янгича маъно касб этди. Шахсий йўқчилик ва очлик хавфи бўлса-да, одамлар борини муҳтожлар билан баҳам кўрдилар.

Бу шунчаки моддий ёрдам эмас, балки руҳий тушкунликка тушган инсонлар учун юксак меҳр ва ишонч далдаси эди. Бир-бирига бегона бўлган инсонлар офат сабаб бир дастурхон атрофида жипслашдилар, бу эса Тошкентнинг қайта тикланиши учун керак бўлган энг катта ички қувватни — халқнинг бирдамлигини таъминлаб берди.

Шу билан бирга, Тошкент фожиаси бутун дунё эътиборини ўзига қаратди ва мисли кўрилмаган халқаро ҳамжиҳатлик ҳаракатига туртки бўлди. Темир йўлларда «Дўстлик эшелонлари» пайдо бўлиб, Россия, Украина, Беларус, Қозоғистон ва Болтиқбўйи давлатларидан минглаб муҳандислар, қурувчилар ва кўнгиллилар оқиб кела бошлади. Бу ҳаракат инсоният тарихидаги энг йирик коллектив бунёдкорлик лойиҳаларидан бирига айланди. Шаҳарнинг ҳар бир бурчагида тил ва маданияти турлича бўлган, аммо мақсади муштарак бўлган инсонларнинг меҳнат жўшқинлиги сезилиб турарди.

Бу буюк ҳамжиҳатлик меваси ўлароқ, пойтахт харитасида янги меъморий микрорайонлар ва массивлар қад ростлади. Шаҳар маркази ва чекка ҳудудларида пайдо бўлган «Россия», «Киев», «Беларус» каби номлар билан аталган турар-жой мажмуалари нафақат бошпана, балки дўстликнинг тошга муҳрланган рамзларига айланди. Ушбу биноларнинг фасадидаги миллий нақшлар ва меъморий услублар ҳар бир халқнинг Тошкентга бўлган меҳри ва ҳурматини ифодалаб турарди. Бу давр Тошкентни нафақат қайта тиклади, балки уни турли маданиятлар ва миллатларнинг дўстлик маркази — тинчлик ва тотувлик тимсолига айлантирди.

Архитектуравий инқилоб: Тошкентнинг иккинчи туғилиши

1966 йилги фожиа Тошкентнинг эски, лой ва ғиштли қиёфасини тарихга кўмди ва унинг ўрнида мутлақо янги, замонавий мегаполиснинг туғилишига замин яратди. Бу шунчаки тикланиш эмас, балки ҳақиқий архитектуравий инқилоб эди.

Шаҳарсозликнинг янги бош режаси асосида эски шаҳарнинг тор ва дим кўчалари ўрнини кенг, ёруғ хиёбонлар, яшил боғлар ва маҳобатли майдонлар эгаллади. Тошкент бир зумда Шарқнинг ўзига хос колоритини сақлаб қолган ҳолда, энг илғор урбанистик ечимлар татбиқ этилган замонавий марказга айланди. Бу жараёнда шаҳарнинг ҳар бир қаричи хавфсизлик ва гўзаллик уйғунлиги асосида қайта лойиҳаланди.

Бунёдкорлик ишларининг энг муҳим устуни сейсмик хавфсизлик масаласи бўлди. Муҳандислар ва меъморлар олдига қатъий ва ўта масъулиятли вазифа қўйилди: энди қуриладиган ҳар бир бино камида 9 балли кучли зилзилага бемалол дош бериши шарт эди. Ушбу талаб нафақат қурилиш материалларига, балки конструкцияларнинг эластиклиги ва пойдеворнинг мустаҳкамлигига нисбатан инқилобий ёндашувларни келтириб чиқарди.

Натижада, Тошкент дунёдаги энг хавфсиз шаҳарлардан бирига айланди. Бугунги кунда ҳам қад ростлаб турган ўша давр бинолари муҳандислик тафаккурининг нақадар юксак бўлганини, инсон меҳнати табиатнинг ҳар қандай синовидан устун келиши мумкинлигини исботлаб келмоқда.

Пойтахтнинг ҳудудий кенгайиши Чилонзор, Юнусобод ва Сергели каби йирик турар-жой массивларининг шиддат билан қад кўтаришига сабаб бўлди. Бу мавзелар шунчаки яшаш жойи эмас, балки санъат асарларининг жамланмасига айланди. Ҳар бир республикадан келган қурувчилар ўз меъморий мактаби анъаналарини Тошкент тупроғига олиб кирдилар. Кўп қаватли биноларнинг фасадларида акс эттирилган миллий нақшлар, ранг-баранг мозаикалар ва бетакрор панеллар шаҳарга такрорланмас қиёфа бахш этди. Бугунги кунда ушбу «мозаикалар галереяси» Тошкентнинг ўзига хос ташриф қоғози бўлиб, уларнинг ҳар бири дўстлик ва ҳамжиҳатликнинг тошга кўчган ҳикоясидир.

Ушбу архитектуравий зафарнинг энг ёрқин чўққиси — Тошкент метрополитени бўлди. Зилзила хавфи доимий бўлган ҳудудда ер ости транспорт тизимини қуриш ўша пайтда кўпчилик халқаро экспертларга имконсиз ва ўта хатарли лойиҳа бўлиб туюлган эди. Бироқ, ўзбек муҳандислари ва бунёдкорларининг матонати билан 1977 йилда ишга тушган метро ер ости мўъжизасига айланди. У нафақат сейсмик жиҳатдан дунёдаги энг мустаҳкам иншоотлардан бири, балки бетакрор безаклари, мармар ва биллур қондиллари билан Шарқнинг энг гўзал метрополитени сифатида тан олинди. Бу метро тизими Тошкентнинг нақадар қудратли ва келажакка ишонч билан боқувчи шаҳар эканлигининг тирик исботидир.

«Жасорат» монументи: Вақт ва матонатнинг рамзий ифодаси

1966 йилги зилзила нафақат шаҳарнинг меъморий қиёфасини, балки унинг маънавий пойдеворини ҳам мустаҳкамлаб кетди. Ушбу матонатнинг боқий тимсоли сифатида, фожианинг ўн йиллиги муносабати билан 1976 йилда пойтахт марказида «Жасорат» монументи қад ростлади. Бу ёдгорлик шунчаки санъат асари эмас, балки табиатнинг даҳшатли кучи ва инсон иродаси ўртасидаги тўқнашувнинг музлаб қолган лаҳзасидир. Монументнинг марказий фигурасида вайрон бўлаётган девор қаршисида аёл ва болани ўз кўкси билан ҳимоя қилаётган эркак образи гавдалантирилган бўлиб, у ўзбек халқига хос бўлган фидойилик ва оилавий қадриятларнинг енгилмас эканлигини англатади.

Ёдгорликнинг композицион ечими ҳар бир деталда теран маъно юкланганлиги билан ажралиб туради. Пойдевордаги ернинг ёрилишини тасвирловчи рамзий чизиқ ва 1966 йил 26 апрель тонги — соат 05:23 да тўхтаб қолган тош соат ўша мудҳиш сонияларни вақт занжирига муҳрлаб қўйган. Бу соат нафақат офат вақтини, балки эски Тошкентнинг тугаши ва янги, заковатли шаҳарнинг туғилиш лаҳзасини ифодалайди. Монумент атрофидаги барелйефларда эса шаҳарни қайта тиклашда иштирок этган турли миллат вакилларининг заҳматли меҳнати акс этган бўлиб, улар авлодларга ҳамжиҳатлик нақадар буюк куч эканини эслатиб туради.

Бугунги кунда «Жасорат» монументи нафақат сайёҳлар интиладиган гўзал маскан, балки тошкентликлар учун энг муқаддас қадамжолардан бирига айланган. Янги ҳаёт остонасида турган келин-куёвларнинг бу ерга гул қўйиши, нуронийларнинг ўтганларни ёд этиши анъанага айланган.

Бу маскан бизга тарихнинг аччиқ сабоқларини унутмасликни, шу билан бирга, ҳар қандай қийинчиликни меҳр-оқибат ва бирдамлик билан енгиш мумкинлигини ўргатади. Монумент қад ростлаган ҳудуд — тинчлик ва барқарорликнинг жонли рамзи бўлиб, у Тошкентнинг нақадар метин иродали шаҳар эканлигидан далолат беради.

60 йиллик сабоқ ва келажакка нигоҳ: Тарихдан куч олган мегаполис

Орадан роппа-роса олтмиш йил вақт ўтди. Бугун 1966 йилги Тошкент зилзиласини ёдга олар эканмиз, кўз олдимизда фақатгина вайроналар эмас, балки инсоният иродасининг табиат устидан қозонган зафари гавдаланади. Бу воқеа тарих саҳифаларида шунчаки фожиа сифатида эмас, балки ўзбек халқининг ўзлигини, бағрикенглигини ва бунёдкорлик қудратини дунёга намойиш этган бурилиш нуқтаси сифатида қолди. Тошкент зилзиласи бизга берган сабоқлар вақт ўтгани сайин ўз қийматини йўқотмайдиган маънавий меросга айланди.

Ушбу тарихий имтиҳондан чиқарилган биринчи ва энг муҳим сабоқ — бирликнинг енгилмас кучидир. Ўша мудҳиш кунларда нафақат маҳалла аҳли, балки бутун мамлакат бир тану бир жонга айланди. Ҳеч қандай табиий офат руҳий бирдамликни, ўзаро ишонч ва меҳр ришталарини синдира олмаслиги исботланди. Бир-бирига елкадош бўлган инсонларнинг жасорати Тошкентни қисқа фурсат ичида қайта тиклашнинг асосий ҳаракатга келтирувчи кучи бўлди. Бу ҳамжиҳатлик бугунги кунда ҳам жамиятимизнинг барқарорлиги ва тараққиёти учун зарур бўлган энг катта ижтимоий капитал бўлиб қолмоқда.

Иккинчи муҳим хулоса — илм ва тараққиётнинг чексиз имкониятларидир. Бугунги Тошкентнинг баланд қаватли осмонўпар бинолари, муҳташам бизнес марказлари ва замонавий турар-жой массивлари айнан ўша йилларда пойдевори қўйилган сейсмология соҳасидаги ютуқлар мевасидир. 1966 йилги офат ўзбек илм-фанини, қурилиш муҳандислигини янги босқичга олиб чиқди. Шаҳарни қайта қуриш жараёнида шаклланган илғор тажрибалар туфайли Тошкент бугун дунёдаги сейсмик жиҳатдан энг чидамли ва хавфсиз мегаполислардан бири сифатида эътироф этилади.

Ниҳоят, бу воқеа ўзбек халқининг меҳмоннавозлиги ва меҳрини бутун дунёга намуна қилиб кўрсатди. Ўз уйидан айрилган бўлса-да, қўлидаги сўнгги нонини бошқалар билан баҳам кўрган, уйининг тўрини муҳтожларга бўшатиб берган тошкентликларнинг олижаноблиги тилларда достон бўлди. Бу бағрикенглик фалсафаси бугунги кунда ҳам пойтахтимизнинг юрагида яшамоқда.

Бугунги Тошкент — Шарқ ва Ғарбни боғловчи, замонавий «Tashkent City» мажмуалари билан янада чирой очган, аммо ўз тарихини ва қадриятларини унутмаган заковатли шаҳардир.

Бизнинг бугунги вазифамиз — ота-боболаримиз вайроналар ичидан қон ва тер эвазига қайта тиклаган бу азиз шаҳарни кўз қорачиғидек асрашдир. Тошкентнинг ҳар бир хиёбони, ҳар бир биноси — бу меҳнат ва садоқат ҳикоясидир.

Пойтахтимизнинг тинчлиги ва равнақи йўлида хизмат қилиш, унинг тарихий хотирасини келажак авлодларга безавол етказиш ҳар биримиз учун ҳам фарз, ҳам қарздир. Тошкент доимо матонат ва тинчлик рамзи бўлиб, гўзаллик ва меҳр нурини сочишда давом этаверади.