Tojikistonda paxta mavsumi boshlandi, fermerlar majburiy ekishdan shikoyat qilmoqda

Tojikistonda 2026-yil uchun paxta ekish mavsumi boshlandi. Shu bilan birga, fermerlar mahalliy hokimiyatlar tomonidan yerlarning 70 foiziga paxta ekishga majburlanayotgani haqida shikoyat qilmoqda. Bu esa ko‘p hollarda iqtisodiy jihatdan foydasiz deb baholanmoqda, deb yozdi «Aziya-plyus».

Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 3-aprel holatiga 23 ming gektardan ortiq maydonga paxta ekib bo‘lingan. Ekin maydonlarining asosiy qismi Xatlon viloyatiga to‘g‘ri keladi. Umuman olganda, 2026-yilda mamlakat bo‘yicha 186,8 ming gektar yerga paxta ekish rejalashtirilgan. Paxta Tojikiston qishloq xo‘jaligining asosiy strategik ekinlaridan biri hisoblanadi. Rasmiy prognozlarga ko‘ra, 2026-yilda paxta yetishtirish hajmi 422 ming tonnaga yetishi kutilmoqda – bu 2025-yilga nisbatan 3,8 foizga ko‘p.

Tojikistonda fermerlar paxta ekishga majburlanmoqda

Tojikistonda so‘nggi yillarda paxta yetishtirish iqtisodiy jihatdan unchalik foydali bo‘lmay qolgan. Shu bois ko‘plab fermerlar bug‘doy va sabzavot kabi daromadliroq ekinlarga o‘tishni afzal ko‘rmoqda.

Shunga qaramay, hukumat paxta ekish bo‘yicha prognoz ko‘rsatkichlarini bajarishni ta’minlash uchun mahalliy hokimiyatlarga tegishli choralar ko‘rishni topshirgan. Bu kabi ko‘rsatmalar hukumat yig‘ilishlari bayonnomalarida aks etgan.

Rasman Tojikiston Qishloq xo‘jaligi vazirligi fermerlar ekin turini mustaqil tanlash huquqiga ega ekanini aytsa-da, amalda mahalliy amaldorlar bosimi saqlanib qolmoqda. Ayrim hududlarda fermerlardan maydonlarning 70 foizigacha paxta ekish talab qilinmoqda – hatto boshqa ekinlar allaqachon ekib bo‘lingan bo‘lsa ham.

Tojikiston Qishloq xo‘jaligi vaziri Qurbon Hakimzoda mahalliy hokimiyatlar fermerlarga qaysi ekinni ekishni majburlab belgilashga haqli emasligini ta’kidlagan. Uning so‘zlariga ko‘ra, muammoni hal qilish uchun oldindan moliyalashtirish tizimini joriy etish, xarid mexanizmlarini yaxshilash zarur. Bu fermerlarga haqiqiy tanlov imkonini beradi va paxta yetishtirishni bozor tamoyillariga yaqinlashtiradi.

Hamadoni tumanida vaziyat keskinlashgani xabar qilinmoqda. «Radio Ozodi» ma’lumotiga ko‘ra, tuman raisi Farruxuddin Nabizoda fermerlar paxta o‘rniga beda ekib qo‘yganiga keskin munosabat bildirgan. U yig‘ilishda shunday degani keltiriladi:

«Hurmatli rais, qayerga qarayapsiz? Qishloqdagi barcha xo‘jaliklar beda ekib qo‘ygan. Ertaga paxtani qayerga ekisiz?»

Rasmiy fermerlardan maydonlarni qayta haydashni talab qilib, 70 foiz yerga paxta ekilishini shart qilib qo‘ygan. Shuningdek, u traktorlar bilan kelib, ekinlarni qayta haydash bilan tahdid qilgan.

Bu kabi bosim Tojikiston qonunchiligi nuqtai nazaridan savollar tug‘diradi. Amaldagi tartibga ko‘ra, dehqon (fermer) xo‘jaliklari o‘z faoliyat yo‘nalishini mustaqil belgilaydi, qaysi ekinni ekishni o‘zi tanlaydi, davlat organlarining ular faoliyatiga bevosita aralashuviga yo‘l qo‘yilmaydi. Shu bois, mahalliy hokimiyatlar tomonidan bunday bosim qonun normalariga zid bo‘lishi mumkin.

Past xarid narxlari va hosildorlik muammosi

Tojikistonda umumiy sug‘oriladigan yerlar maydoni taxminan 700 ming gektarni tashkil etadi. Shundan har yili 180–186 ming gektar yer paxta yetishtirish uchun ajratiladi.

Rasmiylar gektariga 22,6 sentner hosil olishni prognoz qilmoqda – bu mamlakatning agrar salohiyatiga nisbatan ancha past ko‘rsatkich hisoblanadi. Bunday hosildorlik iqtisodiy jihatdan samarasiz, chunki ushbu maydonlardan olinadigan mahsulot hajmi ancha yuqori bo‘lishi mumkin.

Agar 186,8 ming gektardan har gektariga 40 sentnerdan hosil olinsa, umumiy hosil 700 ming tonnadan oshishi mumkin. Bu esa zamonaviy agrotexnologiyalardan foydalanish orqali erishiladi. Jumladan, 2026-yilda Tojikistonda 40 ming gektar maydonda paxta «plyonka ostida ekish» usulida yetishtirilishi rejalashtirilgan.

Bu usul bir qator muhim ustunliklarga ega: tuproqda namlikni saqlab qoladi (qurg‘oqchilik sharoitida juda muhim), urug‘larning tezroq unib chiqishini ta’minlaydi, tuproqni eroziyadan himoya qiladi, begona o‘tlar o‘sishini cheklaydi, kimyoviy vositalar va qo‘shimcha sug‘orishga ehtiyojni kamaytiradi. Natijada hosildorlik oshadi, xarajatlar esa kamayadi – bu esa paxtachilikni yanada samarali qilish imkonini beradi.