Global davlat qarzi 111 trillion dollar: asosiy tendensiyalar

Jahon davlat qarzi yangi bosqichni bosib o‘tdi. 2025-yilda umumiy davlat qarzi 111 trillion dollarga yetdi, bu 2000-yilda qayd etilgan 19,7 trillion dollardan besh baravardan ko‘proq.

Ushbu vizualizatsiya Xalqaro valuta jamg‘armasi (IMF) ma’lumotlariga tayanadi va 2000-yildan 2025-yilgacha bo‘lgan davrda jahon davlat qarzining dinamikasini qatlamli diagramma orqali ko‘rsatadi. Unda AQSH, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya, Xitoy, rivojlangan boshqa iqtisodiyotlar hamda rivojlanayotgan va bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan mamlakatlar kesimida tahlil berilgan.

AQSH va Xitoy hozir jami davlat qarzining yarmidan ko‘prog‘ini egallaydi

Ikki davlat asosiy o‘rinni egallamoqda. AQSHning davlat qarzi 38,3 trillion dollarni tashkil etsa, Xitoyniki 18,7 trillion dollar. Birgalikda ular jahon umumiy qarzining taxminan 51 foizini tashkil qiladi.

Quyidagi jadvalda 2000-2025-yillar oralig‘ida AQSH, Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Yaponiya va dunyoning qolgan qismi bo‘yicha davlat qarzi AQSH dollarida ko‘rsatilgan:

AQSHda qarz o‘sishi 2020-yilda keskin tezlashdi – pandemiya davridagi xarajatlar federal qarzni bir yil ichida 23,4 trillion dollardan 28,3 trillion dollargacha oshirdi. Shundan beri u yuqori budjet taqchilliklari, o‘sib borayotgan foiz to‘lovlari va sezilarli moliyaviy konsolidatsiyaning yo‘qligi sabab o‘sishda davom etmoqda.

Xitoyning yo‘li xarakteri jihatidan boshqacha, ammo ko‘lami jihatidan shunchalik ta’sirli. 2000-yilda atigi 0,2 trillion dollardan boshlangan davlat qarzi har yili taxminan 18 foizga o‘sdi – bu dollar hisobida jahon o‘rtacha ko‘rsatkichidan qariyb 14 baravar yuqori. Buning katta qismi mahalliy hukumatlar tomonidan infratuzilma va ko‘chmas mulkni rivojlantirish uchun olingan qarzlar bilan bog‘liq.

2000-yildan beri jahon qarzi manzarasi qanday o‘zgardi

Diagramma jahon qarzining o‘sishida bir nechta alohida bosqichlarni ko‘rsatadi:

2000–2007: Qarz barqarorlashuvi. Umumiy davlat qarzi 19,7 trillion dollardan 35,8 trillion dollargacha nisbatan sekin o‘sdi va asosan jahon yalpi ichki mahsuloti o‘sishiga mos keldi.

2008–2009: Moliyaviy inqiroz sakrashi. Jahon moliyaviy inqirozi hukumatlarni banklarni qutqarish va rag‘batlantirish dasturlarini ishga tushirishga majbur qildi, natijada qarz keskin oshdi. Ikki yilda jahon qarzi 35,8 trillion dollardan 45,5 trillion dollargacha o‘sdi.

2010–2012: Yevropa qarz inqirozi. 2011-yilda Yevropa Ittifoqi davlat qarzi 13,1 trillion dollarga yetdi, chunki Gretsiya, Italiya va Ispaniyada qarz olish xarajatlari keskin oshib ketdi. Keyinchalik yevrozona bo‘ylab tejamkorlik choralari joriy etildi.

2013–2019: Arzon qarz olish davri. Past foiz stavkalari hukumatlarga yuqori qarz yuklamasini darhol moliyaviy bosimsiz saqlab turish imkonini berdi. Jahon qarzi 60,7 trillion dollardan 73,9 trillion dollargacha sekin o‘sdi.

2020: Pandemiya qarz portlashi. «COVID-19» tufayli jahon qarzi bir yil ichida 73,9 trillion dollardan 84,9 trillion dollargacha o‘sdi – bu tarixdagi eng katta yillik o‘sish bo‘ldi.

2022–2025: Yuqori qarz va o‘sib borayotgan xarajatlar. Foiz stavkalari yuqori bo‘lib qolgani sababli, bu qarzlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlari keskin oshdi, ayniqsa AQSH va rivojlanayotgan mamlakatlarda.

Yaponiya va Yevropa Ittifoqi: turlicha yo‘llar

Yaponiya qarzi 2012-yilda 14,2 trillion dollarga yetgan cho‘qqidan so‘ng pasayib, 9,8 trillion dollarga tushdi. Bu qisman iyenaning dollarga nisbatan qadrsizlanishi bilan izohlanadi (qarz iyenada hisoblanadi, ammo bu yerda dollarda ifodalangan). Ichki ko‘rsatkichlarda Yaponiyaning qarz/YAIM nisbati dunyodagi eng yuqorilardan biri bo‘lib, 230 foizdan oshadi.

Yevropa Ittifoqi ham inqirozdan keyingi konsolidatsiya yo‘lini tutib, qarzni 2021-yildagi 15,5 trillion dollarlik cho‘qqidan 2022-yilda 14,3 trillion dollarga tushirdi. Ammo keyinchalik a’zo davlatlar mudofaa va energiya xarajatlarini oshirgani sababli 2025-yilga kelib yana 17,6 trillion dollargacha ko‘tarildi.

O‘zbekiston davlat qarzi

2025 yil yakuniga kelib O‘zbekistonning jami davlat qarzi (tashqi va ichki) 46,85 mlrd dollarni tashkil etdi. Bu ko‘rsatkich yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning 31,9 foiziga teng.

Davlat qarzining asosiy qismi 39,82 mlrd dollari yoki 85 foizi tashqi qarz hissasiga to‘g‘ri keladi. Tashqi qarzning YAIMga nisbati esa 27,1 foizni tashkil etadi.

Tashqi qarzning 83 foizi xorijiy valutada rasmiylashtirilgan. 40 foizi o‘zgaruvchan foiz stavkalariga ega; qarzning katta qismi uzoq muddatli. Qisqa muddatli majburiyatlar esa deyarli mavjud emas.