«Имконият йўқ»: Нима учун юан долларнинг ўрнини боса олмайди?

Хитойга «кучли валюта» керак

Си Жингпингнинг фикрича, юань жаҳон савдосида, инвестицияларда ва валюта бозорларида кенг қўлланилиши лозим. Хитой раиси халқаро ҳисоб-китоблар ва захираларда миллий валютанинг ролини оширмоқчи.

Хитой етакчиси ўз режалари билан мамлакат Коммунистик партиясининг расмий нашри бўлмиш «Qiushi» журнали саҳифаларида ўртоқлашди. Си Жингпингнинг айтишича, Хитойга пул маблағларини самарали бошқаришга қодир «қудратли марказий банк» зарур.

Бундан ташқари, «глобал капитални жалб қила оладиган ва жаҳон нархларининг шаклланишига таъсир кўрсатадиган» рақобатбардош молиявий институтлар талаб этилади. Хитой ҳукумати анча вақтдан бери юаннинг оммалашишини рағбатлантиришга уриниб келмоқда. Энди эса Си Жингпингнинг «кучли валюта» ва бунинг учун зарур бўлган молиявий пойдевор ҳақидаги сўзлари янада долзарб аҳамият касб этди.

Аслида, ушбу баёнотлар юқори мартабали ҳудудий амалдорларга 2024 йилдаёқ йўлланган эди. Бироқ Хитой етакчисининг мазкур тезислари фақат 2026 йил январ ойининг охирига келибгина эълон қилинди. Си Жингпингнинг мақоласи жаҳон бозорларида ноаниқлик кучайган бир паллада чоп этилди.

«Хитой дунё тартибининг ўзгариши ҳар қачонгидан ҳам реал эканини ҳис қилмоқда», — дея таъкидлайди «Pantheon Macroeconomics» иқтисодчиси Кевин Лам.

Дунё бўйлаб марказий банкларнинг олтинни фаол сотиб олаётгани ҳам бежиз эмас. Доллардан кўра кўпроқ асл металлга афзаллик бериш ҳолатлари кўпаймоқда. Масалан, 2015 йилда «яшил валюта»нинг банклар захирасидаги улуши қарийб 59 фоизни, олтинники эса тахминан 10 фоизни ташкил этган эди. Ҳозирда АҚШ валютасига тўғри келадиган улуш 41 фоизга тушган бўлса, қимматбаҳо металлнинг улуши 28 фоизга етди.

Экспертларнинг тушунтиришича, бунга долларнинг қадрсизланиши ва Дональд Трампнинг АҚШ Федерал захира тизимига ўтказаётган босими сабаб бўлган. Жорий йилнинг баҳорида регулятор раҳбарияти алмашиши кутилмоқда. Геосиёсий таранглик ва савдо урушлари ҳам долларга бўлган муносабатни қайта кўриб чиқишга мажбур қилмоқда. Мутахассислар қайд этганидек, Си Жингпингнинг юанга қаратаётган алоҳида эътибори халқаро майдондаги туб ўзгаришларнинг инъикосидир.

Хитойнинг молиявий стратегияси

Хитойликлар узоқни кўзлаб иш тутиш борасида катта тажрибага эга эканликлари барчага маълум. Шунинг учун ҳам уларнинг Америка долларидан воз кечиш йўлларини излашни бундан 17 йил аввал бошлаганлари ҳеч кимни ҳайрон қолдирмайди.

2008–2009 йиллардаги иқтисодий инқироз бу жараёнга ўз тузатишларини киритди. Ўшанда Хитой ҳукумати илк бор халқаро ҳисоб-китобларни юанда амалга оширишга рухсат берди. Бироқ, бу амалиёт фақат Хитой Халқ банки томонидан белгиланган махсус курс бўйича йўлга қўйилган эди. Ўшандан буён Хитой миллий валютасини жаҳон захира валютасига айлантириш ҳаракати тўхтагани йўқ. Шунга қарамай, мазкур жараён секин ва гоҳ муваффақиятли, гоҳ қийинчиликлар билан кечмоқда.

«Юан халқаро ҳисоб-китобларда ўз мавқеини босқичма-босқич мустаҳкамлаб боряпти. Айниқса, Хитойнинг Осиё, Яқин Шарқ ва Африка давлатлари билан савдо алоқаларида бу яққол кўзга ташланмоқда. Икки томонлама валюта келишувлари тузилиб, трансчегаравий тўловлар инфратузилмаси ривожланмоқда», — дейди инвестициялар бўйича маслаҳатчи, «Финансология» университети асосчиси Юлия Кузнецова «TRT» нашрига.

Хитой Халқ банки раиси ўринбосари Чжу Синсингнинг 2024 йилги баёнотига кўра, Хитойнинг ташқи савдо тўловларининг қарийб 30 фоизи юанда амалга оширилган. Масалан, Россия билан ҳисоб-китоблар ҳам миллий валютада, ҳам рублда олиб борилмоқда. 2025 йил якунига келиб, бундай ўтказмалар улуши 99 фоиздан ошиб кетган.

Шунга қарамай, экспертларнинг фикрича, юаннинг ҳақиқатда жаҳон захира валютасига айланиши ҳақида гапиришга ҳали эрта. SWIFT маълумотларига кўра, ҳозирда у трансмиллий банк операциялари ҳажми бўйича дунёда атиги бешинчи-олтинчи ўринни эгаллаб турибди. Унинг улуши 2,5–3,5 фоиз оралиғида ўзгариб туради. Юан нафақат доллар ва евродан, балки Британия фунт стерлинги ва Япония иенасидан ҳам орқада қолмоқда. Дунё олтин-валюта захираларида эса Хитой валютасининг улуши 2,5 фоиздан ошмайди.

Юанга нима халақит қиляпти?

Ушбу кўрсаткичларнинг барчаси Хитой иқтисодиёти кўламидан анча паст. Глобал иқтисодиётда ХХРнинг улуши қарийб 19–20 фоизни, жаҳон савдосида эса 15 фоизга яқинни ташкил этади. Қолаверса, юан ҳозирча жаҳон захира валютасининг фундаментал мезонларига жавоб бермайди.

Масалан, у эркин конвертация қилинмайди. Хитой Халқ банки ҳамон юань курсини назорат қилиб келмоқда. Боз устига, ташқи савдо ҳисоб-китоблари учун ички бозордагидан фарқ қилувчи махсус курс қўлланилади. Шунингдек, Хитой ёпиқ капитал бозорига эга мамлакат ҳисобланади.

«Захира валютаси мақомининг иккинчи томони ҳам бор. Унга бўлган юқори таркибий талаб айирбошлаш курсининг мустаҳкамланишига олиб келади. Бу, асосан, импорт устунлик қиладиган иқтисодиётлар учун ижобий ҳолат. Бироқ Хитой экспортга йўналтирилган. Бундай моделда эса ўта кучли валюта иқтисодий ўсиш мақсадлари билан унчалик ҳам мос келмайди», — дейди «WhiteBird» биржа савдоси бўлими бошлиғи ўринбосари Ян Пинчук.

Имконият йўқ

Хитой ҳукуматининг барча уринишларига қарамай, юан ҳозирча жаҳон захира валютаси бўлишга даъвогарлик қила олмайди. Шунга қарамай, Пекин ташқи савдода «яшил валюта»га (долларга) қарамликни изчил камайтириб бормоқда. Шунингдек, юань орқали ҳисоб-китобларни кенгайтирмоқда, олтин жамғармоқда ва валюта захираларини диверсификация қилмоқда.

«Бироқ яқин келажакда «Осмоности мамлакати» доллардан бутунлай воз кеча олмайди. Доллар жаҳон савдоси, хомашё бозорлари ва глобал молия тизимининг калит валютаси бўлиб қолмоқда», — дейди Юлия Кузнецова. Унинг сўзларига кўра, ҳозирча ҳеч бир валютада долларни тахтидан тушириш имконияти мавжуд эмас.

Масалан, евро иккинчи муҳим валюта ҳисобланади, бироқ унинг имкониятлари Европа Иттифоқи ичидаги молиявий сиёсатнинг тарқоқлиги сабабли чекланган. Хитой ҳукуматининг бугунги баёнотлари молиявий суверенитетни кучайтиришга қаратилган узоқ муддатли стратегиянинг бир қисмидир. Шу сабабли ролларнинг кескин алмашишини кутиш шарт эмас.

Экспертлар келажакни «янги доллар»да эмас, балки кўпқутбли валюта тизимида кўрмоқда. «Яшил валюта» ўзнинг етакчи мавқеини сақлаб қолади, бироқ унинг улуши минтақавий валюталар, олтин ва муқобил ҳисоб-китоб механизмлари ҳисобига аста-секин камайиб боради.