Neft shoklariga kim tayyor? Dunyodagi eng yirik strategik zaxiralar

Global strategik neft zaxiralari davlatlarning energetik shoklar va geosiyosiy noaniqliklarga qanday tayyorgarlik ko‘rayotganini ko‘rsatuvchi eng muhim indikatorlardan biri hisoblanadi. Bu strategik zaxiralar urushlar, sanksiyalar, tabiiy ofatlar yoki bozordagi uzilishlar vaqtida hukumatlarga ichki yoqilg‘i ta’minotini barqarorlashtirish imkonini beradi.

Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotiga ko‘ra, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yopilishi ortidan dunyo hozir zamonaviy tarixdagi eng yirik energiya ta’minoti inqirozlaridan biriga duch kelmoqda. Bu holat yoqilg‘i bozorlari va butun dunyo bo‘ylab benzin narxlariga kuchli bosim o‘tkazmoqda.

Ushbu vizualizatsiya quruqlikdagi omborlarda saqlanayotgan strategik neft zaxiralarining taxminiy hozirgi hajmini ko‘rsatadi. Ma’lumotlar AQSH energiya axboroti ma’muriyati bazasiga asoslangan bo‘lib, qaysi davlatlar global neft ta’minotidagi uzilishlarga yaxshiroq tayyor bo‘lganini namoyon etadi. Ma’lumotlarda IEA a’zosi bo‘lgan davlatlarning 2026-yil mart oyidagi muvofiqlashtirilgan favqulodda neft chiqarish choralari hisobga olinmagan.

Xitoyning ulkan neft zaxirasi reytingda ustunlik qilmoqda

Xitoy neft zaxiralari reytingda eng katta ko‘rsatkich sifatida ajralib turibdi.
Taxminan 1,4 milliard barrellik zaxira AQSH, Yaponiya, OECD Yevropa davlatlari, Saudiya Arabistoni, Janubiy Koreya, Eron, BAA va Hindistonning birgalikdagi strategik neft zaxiralaridan ham ko‘proq.
Bugungi kunda yuqorida sanab o‘tilgan davlatlar zaxiralari dunyoda saqlanayotgan umumiy neft hajmining taxminan 70 foizini tashkil etadi.

Xitoy zaxiralarining bunchalik kattaligi mamlakatning tashqi neft ta’minotiga yuqori darajada bog‘liqligi bilan izohlanadi. Bu, ayniqsa, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi kabi strategik ahamiyatga ega dengiz yo‘laklariga tegishli.
Neft zaxirasi qanchalik katta bo‘lsa, davlatlar bozordagi keskin o‘zgarishlar va beqarorlik davrida shunchalik ko‘proq harakat erkinligiga ega bo‘ladi.

AQSH neft xomashyosi zaxiralari bo‘yicha ikkinchi o‘rinda

AQSH 413 million barrellik Strategik neft zaxirasi (SPR) bilan ikkinchi o‘rinni egallab turibdi. Bu tizim 1973-yilgi neft embargosidan keyin yaratilgan yerosti tuz g‘orlari tarmog‘idan iborat.

Yaponiya esa 263 million barrellik zaxira bilan uchinchi o‘rinda. Mamlakatning ichki energetik resurslari cheklangan bo‘lishiga qaramay, u neftning deyarli barchasini import qiladi. Shu sababli favqulodda vaziyatlar uchun katta neft zaxiralarini saqlash uzoq yillardan beri milliy ustuvor vazifa hisoblanadi.
OECD tarkibidagi Yevropa davlatlari umumiy hisobda 179 million barrellik neft zaxirasi bilan to‘rtinchi o‘rinni egallaydi.

Yaqin Sharq va Osiyoning boshqa qator davlatlari ham yirik strategik neft zaxiralarini shakllantirgan. Bu esa energiya xavfsizligi nafaqat importchi, balki eksportchi mamlakatlar uchun ham tobora muhim ahamiyat kasb etayotganini ko‘rsatadi.

Jahonda neftga bo‘lgan talab va geosiyosiy taranglik saqlanib qolayotgani sababli, ko‘plab davlatlar kelajakdagi ta’minot uzilishlaridan himoyalanish uchun neft saqlash quvvatlarini kengaytirishda davom etmoqda.

Neft shoklari va strategik zaxiralardan foydalanish tarixi

1973-1974-yillardagi neft inqirozi yirik neft ishlab chiqaruvchi davlatlar tomonidan joriy etilgan global embargo oqibatida yuzaga kelgan va jahon neft narxlari 300 foizga qadar oshib ketgan. Bu inqiroz ko‘plab sanoati rivojlangan davlatlar neft importidagi uzilishlarga qanchalik zaif ekanini namoyon qildi.
Shundan so‘ng Xalqaro energetika agentligi tashkil etildi. Uning asosiy vazifalaridan biri a’zo davlatlarda strategik neft zaxiralarini shakllantirish orqali kelajakdagi ta’minot uzilishlari ta’sirini kamaytirish edi.

1974-yildan buyon strategik neft zaxiralaridan olti marta foydalanilgan:
— 1991-yil: Ko‘rfaz urushi arafasida.
— 2005-yil: Katrina to‘foni va Rita to‘foni Meksika bo‘g‘ozidagi neft infratuzilmasiga zarar yetkazganidan keyin.
— 2011-yil: Liviyadagi fuqarolar urushi sababli neft ta’minotidagi uzoq davom etgan uzilishlarga javob sifatida.
— 2022-yil: Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin.
— 2022-yil: energetika inqirozi kuchaygach, o‘sha yilning o‘zida ikkinchi marta.
— 2026-yil: hozirgacha eng yirik zaxira chiqarilishi bo‘lib, Ho‘rmuz bo‘g‘ozi yopilishi ortidan amalga oshirilgan.