«Крипто-қиш»: Биткоиннинг «шов-шувли» қулаши нега тўхтамаяпти?

Дунёнинг энг оммабоп криптовалютаси ҳисобланган Биткоиннинг нархи сўнгги бир йилдан ортиқ вақт ичидаги энг паст даражага тушиб кетиши жорий ҳафтада крипто-бозорларда жиддий босимни юзага келтирди. 5 феврал куни тушдан кейин Биткоин нархи 66 000 доллардан пастга тушди, 6 феврал эрталаб эса 62 900 доллар атрофида қайд этилди.

Рақамли актив қийматининг пасайиши январь ойининг сўнгги дам олиш кунларидан бошланиб, нархлар 80 000 доллардан пастга тушиб кетган эди. Ваҳоланки, ўтган йилнинг октабр ойида Биткоин ўзининг тарихий энг юқори нуқтасига — 127 000 доллардан юқори кўрсаткичга етган, декабрга келиб эса тахминан 90 000 долларгача пасайган эди. Сўнгги қулашдан кейин Биткоин жорий йил бошидан буён ўз қийматининг яна 30 фоизга яқинини йўқотди.

Криптовалюта оламидаги ушбу жараёнлар бир қанча сабаблар билан изоҳланмоқда.

Нега Биткоин нархи тушяпти?

Бунинг асосий омилларидан бири бошқа бозорлардаги беқарорликдир. Таҳлилчиларнинг таъкидлашича, геосиёсий ноаниқликлар фонида жаҳон фонд бозорларида акцияларнинг оммавий сотилиши ҳамда олтин ва кумуш нархидаги сўнгги тебранишлар Биткоин қийматининг кескин пасайишига сабаб бўлган.

«Институционал талаб сезиларли даражада пасайди», — дейилади криптовалюта инвесторлари учун жаҳон бозорлари таҳлилини тақдим этувчи CryptoQuant ташкилотининг ҳисоботида.

Ҳисоботда қайд этилишича, ўтган йили Биткоинни фаол сотиб олган АҚШ биржа инвестиция фондлари (ETF) бу йил уни сотишга ўтган. Deutsche Bank таҳлилчилари мижозларига йўллаган эслатмасида, ушбу ETFлар 2025 йил октабридаги пасайишдан бери ҳар ой миллиардлаб доллар маблағ йўқотаётганини, яъни инвесторлар ўз улушларини нақд пулга айлантириб чиқиб кетаётганини таъкидлашди.

Бундан ташқари, жорий йилнинг январь ойида АҚШнинг ихтисослашган Биткоин-ETFларидан 3 миллиард доллардан ортиқ маблағ чиқиб кетган. Таққослаш учун, 2025 йилнинг ноябр ва декабр ойларида ушбу кўрсаткич мос равишда 7 миллиард ва 2 миллиард долларни ташкил этган эди.

«Бу мунтазам сотувлар анъанавий инвесторларнинг қизиқиши сўнаётганидан ва криптовалютага нисбатан умумий пессимистик кайфият кучайиб бораётганидан далолат беради», — дейди таҳлилчилар.

Крипто-бозор маълумотлари ва таҳлилларини тақдим этувчи Kaiko ташкилоти мутахассиси Адам Морган Маккарти Al Jazeera нашрига берган интервьюсида шундай дейди: «Биткоин нархининг тушиши асосан бозорга бўлган қизиқишнинг камайиши ва савдо ҳажмининг пасайиши билан боғлиқ. Бу ликвидликнинг пасайишига олиб келади, натижада ҳар қандай юқорига ёки пастга силжиш янада кескинроқ намоён бўлади».

Унинг тушунтиришича, крипто-бозор кўп жиҳатдан «шов-шувга асосланган» даврларга таянади, бунда одамлар имкониятни бой бериб қўйиш қўрқуви (FOMO) остида активларни сотиб олишади.

«Айнан мана шу шов-шув савдо ҳажмининг асоси бўлиб, биз ликвидлик деганда шуни тушунамиз. Оддий қилиб айтганда, савдо ҳажми қанча юқори бўлса, ликвидлик шунча кўп бўлади ва бу Биткоинни тезда сотиб олиш ёки сотишни осонлаштиради. Ҳозирда эса бу асос емирилмоқда. Бу одатда «айиқлар бозори» ёки «крипто-қиш» даврида содир бўлади. Натижада активлар билан савдо қилиш қийинлашади ва улар янада жозибасини йўқотади. Бу эса нархларнинг янада пасайишига олиб келадиган ўзига хос аянчли ҳалқадир», — дея қўшимча қилди у.

«Крипто-қиш» — бу нархларнинг узоқ муддатли пасайиши ёки бир жойда депсиниб қолиши даври бўлиб, унга ёмонлашаётган макроиқтисодий шароитлар ёки бозор қоидаларининг қатъийлашиши каби омиллар сабаб бўлиши мумкин.

Соўнгги икки ҳафта ичида олтин ва кумуш нархидаги ўзгарувчанлик ҳам бозор кайфиятига салбий таъсир кўрсатиб, криптовалюталар нархига таъсир қилди. Таҳлилчиларнинг фикрича, геосиёсий беқарорлик ва АҚШ долларининг мустаҳкамланиши инвесторларни қимматбаҳо металларни сотишга мажбур қилган, бу эса кутилмаган пасайишга олиб келган.

Ўтган ҳафтада нархлар кескин кўтарилиб, олтиннинг бир унцияси деярли 5 595 долларлик рекорд даражага етган, кумуш эса тарихий максимал — қарийб 122 долларни ташкил этган эди. Бироқ бу юқори кўрсаткичлар узоқ сақланмади ва жорий ҳафтада ушбу қимматбаҳо хомашёлар нархи яна пасайди: 5 феврал куни олтин унцияси 4 872,83 долларгача, кумуш эса 77,36 долларгача тушди.

Бошқа криптовалюталар, жумладан, бозор ҳажми бўйича иккинчи ўринда турувчи Эфир (Ether) ҳам арзонлашди. Эфир нархи жорий ҳафтада 19 фоизга тушиб, 5 феврал куни кечқурун 1 854 доллар даражасида ёпилди.

Бу АҚШдаги «криптога мойиллик» сиёсати кутилган натижани бермаяптими?

Ўтган йили Доналд Трампнинг Оқ уйга қайтиши ортидан Биткоин нархи кескин кўтарилиб кетди. Таҳлилчилар у президентлик даврида криптовалюталар учун қулай тартибга солиш тизимини жорий этишини кутишган эди.

2024 йил июл ойида ўтказилган Биткоин конференциясида, ўзининг сайловолди кампанияси доирасида Трамп АҚШни «сайёранинг крипто-пойтахти» деб атаган ва агар президент этиб сайланса, Биткоиннинг «стратегик захираси»ни яратишга ваъда берган эди.

2025 йил март ойида лавозимга киришгач, Трамп ҳукумат таркибига бешта криптовалюта — Биткоин ва Эфирдан ташқари, XRP, Cardano ва Solana каби кичикроқ валюталар ҳам кирадиган миллий стратегик крипто-захира яратишини эълон қилди.

Ўтган йилнинг июль ойида Трамп, шунингдек, «GENIUS Act» деб номланган янги қонун лойиҳасини тақдим этди. Ушбу ҳужжат қиймати қатъий валюта ёки товарга боғланган «стейблкоин» (stablecoin)лар учун тартибга солиш меъёрлари ва истеъмолчилар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимини ўрнатиши кўзда тутилган эди.

Ўтган ойда эса АҚШда криптовалюталар учун меъёрий-ҳуқуқий базани яратувчи қонун лойиҳаси ишлаб чиқилди. Агар ушбу ҳужжат имзоланса, у молиявий регуляторларнинг криптовалюта сектори устидан юрисдикциясини аниқлаштириб беради.

АҚШ президентининг ўзи ҳам бу соҳага шахсан қизиқади, чунки унинг оиласи «World Liberty Financial» (WLFI) криптофирмасига эгалик қилади. Ўтган йилнинг март ойида WLFI ўзининг «USD1» деб номланган, АҚШ ғазначилик облигациялари билан таъминланган ва долларга боғланган шахсий стейблкоинини муомалага чиқарди.

Бироқ президентнинг криптовалюталарга бўлган шахсий қизиқиши ва уни қўллаб-қувватловчи сиёсати ҳам рақамли активларни ташқи бозор омиллари таъсиридан ҳимоя қила олмади.

Аввал ҳам «крипто-қишлар» кузатилганми?

Ҳа.

Илк «крипто-қиш» 2017 йил декабрида Биткоин нархи энг юқори нуқтага чиққанидан сўнг юзага келган эди. Шундан сўнг, 2018 йил декабрида АҚШ, Канада ва бошқа мамлакатлардаги кескин тартибга солиш чоралари ҳамда бошқа омиллар сабабли нархлар кескин қулаган.

Навбатдаги пасайиш 2021 йил октабридаги чўққидан сўнг, 2022 йил ноябр ойида — FTX биржасидаги можаро ортидан кузатилди. Ўша йилнинг ноябрида FTX криптобиржаси ликвидлик инқирози ва бутун дунё регуляторларининг аралашуви туфайли АҚШда банкротлик жараёнини бошлаган эди.

Kaiko таҳлилчилари баёнотларида нархларнинг пасайиш тенденцияси Трамп томонидан Кевин Ворш Федерал захира тизимининг (ФЗТ) янги раиси сифатида кўрсатилгандан сўнг «ҳақиқатан ҳам тезлашганини» қайд этишди. Ворш фоиз ставкаларини туширмагани учун Трамп томонидан бир неча бор танқид қилинган Жером Пауэллнинг ўрнини эгаллайди.

«Пауэллнинг 28 январдаги фоиз ставкалари ўзгаришсиз қолиши ҳақидаги сўнгги баёноти ҳамда янги раис тайинлови туб бурилиш нуқтаси бўлиб хизмат қилди ва нархларнинг кескин пасайишига туртки берди. Макроиқтисодий ўзгаришларга ўта сезгир бўлган ва шундоқ ҳам заифлашган крипто-бозор бу янгиликка ниҳоятда кескин муносабат билдирди», - дейилади Kaiko ҳисоботида.