Nega Markaziy Osiyoning volframi global kuchlarni qiziqtirmoqda?

28,52 foizlik raqam qayerdan paydo bo‘lgan?

Markaziy Osiyoga dunyodagi volfram zaxiralarining qariyb 28,52 foizi to‘g‘ri kelishi haqidagi bahoni xitoylik tadqiqotchilar Syu Van va Yunxao Van keltirgan. Ularning ma’lumotlari «Chinese Journal of International Review» jurnalida e’lon qilingan. Tadqiqotchilarning fikricha, Markaziy Osiyo marganets, xrom, qo‘rg‘oshin, surma va uran kabi boshqa foydali qazilmalar bo‘yicha ham dunyo zaxiralarining katta qismiga ega.

Taqqoslash uchun, AQSH Geologiya xizmati (USGS) dunyodagi volfram zaxiralarini 4,7 million tonnadan ortiq deb baholaydi. Shundan 2,5 million tonnasi Xitoyga, 570 ming tonnasi Avstraliyaga, 400 ming tonnasi Rossiyaga to‘g‘ri keladi. Ushbu jadvalda Qozog‘iston bo‘yicha ko‘rsatkich keltirilmagan.

Shu bilan birga, Markaziy Osiyo davlatlari bo‘yicha berilgan baholar bir-biridan farq qiladi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD) Qozog‘istonda 2 million tonna, Qirg‘izistonda 123,16 ming tonna va O‘zbekistonda 2,6 ming tonna volfram zaxirasi borligini keltiradi. Qozog‘iston Geologiya qo‘mitasi esa mamlakatning mineral-xomashyo bazasida 2,4 million tonna volfram bor deb baholaydi. Mutaxassislar bunday farqlarni zaxiralarni hisoblash tizimlari turlicha ekani bilan izohlaydi. Shu sababli 28,52 foizlik ko‘rsatkich — ma’lum bir tadqiqotning bahosi, xalqaro miqyosdagi rasmiy reyting emas. Agar bu ko‘rsatkich USGS ma’lumotlari bilan taqqoslansa, Markaziy Osiyo Xitoydan keyin ikkinchi o‘rinda turishi mumkin.

Nega volframga e’tibor kuchaydi?

Jahon volfram bozori katta darajada Xitoyga bog‘liq. USGS ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda dunyodagi volfram qazib olishning qariyb 79 foizi Xitoy hissasiga to‘g‘ri kelgan. Ya’ni 85 ming tonnalik jahon ishlab chiqarishining 67 ming tonnasi Xitoyda qazib olingan. 2025-yil fevral oyida Pekin volfram mahsulotlarining ayrim turlarini eksport qilishni chekladi. Shundan keyin volfram narxi tez ko‘tarila boshladi.

Volfram juda mustahkam qotishmalar va kesuvchi asboblar ishlab chiqarishda, shuningdek, elektronika, aviatsiya va mudofaa sanoatida ishlatiladi. USGS ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab sohalarda volframni boshqa materiallar bilan almashtirish qiyin. USGS ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda 65 foizli volfram konsentrati narxi tarkibidagi volfram uch oksidi (WO₃)ning har 10 kilogrammi hisobida 266 dollardan 551 dollargacha oshgan. Volframni qayta ishlashda asosiy mahsulotlardan biri hisoblangan ammoniy paravolframatining (APT) narxi esa xuddi shu miqdordagi WO₃ hisobida 331 dollardan 675 dollargacha ko‘tarilgan.

2026-yilda ham narxlarning o‘sishi davom etdi. «China Tungsten Industry News Center» ma’lumotlariga ko‘ra, 13-avgust kuni Yevropada APT narxi 10 kilogramm WO₃ uchun 2 900–3 275 dollarga yetgan. Bu yil boshidagi ko‘rsatkichdan uch barobardan ham yuqori.

Tojikiston va Janubiy Koreya: Mayxura va yangi ta’minot zanjiri

2026-yil 12-avgust kuni Seul shahrida muhim minerallar bo‘yicha birinchi Tojikiston–Koreya forumi bo‘lib o‘tdi. Unda geologik qidiruv ishlarini birgalikda olib borish, konlarni o‘zlashtirish, investitsiyalar, loyihalarni moliyalashtirish va ta’minot zanjirlarini yaratish masalalari muhokama qilindi. Alohida sessiya Koreya va Tojikiston o‘rtasida volfram ta’minot zanjirini yaratishga bag‘ishlandi.

Janubiy Koreyaning «GB Innovation» kompaniyasi TALCO bilan birgalikda Mayxura konini rivojlantirmoqda. Kompaniyaning o‘z ma’lumotlariga ko‘ra, kon hududida o‘rtacha volfram miqdori qariyb 0,95 foiz bo‘lgan 1,92 million tonna ruda mavjud. Rejaga ko‘ra, yiliga qariyb 1,4 ming tonna volfram konsentrati ishlab chiqariladi. «GB Innovation» Tojikistondagi ushbu loyihani Janubiy Koreya sanoati, jumladan, yarimo‘tkazgich va mudofaa mahsulotlari ishlab chiqaruvchilari uchun kengroq ta’minot zanjirining bir qismi sifatida ko‘rmoqda.

Forumda Janubiy Koreya tomoni Tojikistonning mineral zaxiralarini Koreyaning geologik qidiruv va konlarni o‘zlashtirish texnologiyalari hamda Janubiy Koreya sanoatining talabini birlashtirishdan manfaatdor ekanini bildirdi. Tojikiston tomoni esa o‘zining konlari va loyihalarini, shuningdek, muhim minerallar sanoatini rivojlantirish rejalarini taqdim etdi.

Qozog‘iston va O‘zbekiston: qazib olishdan qayta ishlashgacha

Qozog‘istonda yirik volfram loyihalari AQSH va Xitoy kompaniyalari ishtirokida rivojlantirilmoqda. Amerikaning «Cove Capital» kompaniyasi va «Tau-Ken Samruk» Shimoliy Katpar va Yuqori Qayroqti konlari ustida ishlamoqda. Loyihaning qiymati 1,1 milliard dollar deb baholanmoqda. AQSH esa loyihani 700 million dollargacha moliyalashtirish imkoniyatini ko‘rib chiqmoqda.

Loyiha doirasida rudani Qozog‘istonning o‘zida qayta ishlash va ammoniy paravolframatini (APT) ishlab chiqarish rejalashtirilgan.

Qozog‘istonda Xitoy ishtirokidagi Bog‘uti loyihasi ham allaqachon ishlamoqda. Qiymati 300 million dollar bo‘lgan zavod volfram konsentrati ishlab chiqaradi. Keyingi bosqichda esa volfram karbidini ishlab chiqarish rejalashtirilgan.

Xitoy bilan hamkorlik davlatlararo darajada ham rivojlanmoqda. 2025-yilda «yashil minerallar» «Xitoy — Markaziy Osiyo» formatidagi ustuvor yo‘nalishlardan biriga aylandi.

O‘zbekiston ham volframni chuqur qayta ishlashga katta e’tibor qaratmoqda. 2026-yil iyun oyida hukumat 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan muhim minerallarni rivojlantirish dasturini taqdim etdi. Dasturning qiymati 4,2 milliard dollarni tashkil qiladi.

Volfram va molibden bo‘yicha xomashyodan boshlab metall kukunlari, qotishmalar va tayyor sanoat mahsulotlarigacha bo‘lgan to‘liq ishlab chiqarish zanjirini yaratish rejalashtirilgan.

Yevropa Ittifoqi: muhim minerallar mintaqa bilan hamkorlikning bir qismiga aylanmoqda

Yevropa Ittifoqi muhim minerallar bo‘yicha hamkorlikni nafaqat alohida davlatlar bilan, balki Markaziy Osiyo bilan butun mintaqa sifatida ham rivojlantirmoqda. 2025-yil aprel oyida Samarqandda bo‘lib o‘tgan birinchi Yevropa Ittifoqi — Markaziy Osiyo sammitida tomonlar o‘rtasidagi munosabatlar strategik sheriklik darajasiga ko‘tarildi. Shuningdek, muhim xomashyo bo‘yicha hamkorlik deklaratsiyasi qo‘llab-quvvatlandi.

Yevropa Ittifoqi va Markaziy Osiyo o‘rtasidagi qo‘shma hujjatlarda barqaror ishlab chiqarish zanjirlarini rivojlantirish, xomashyoni mintaqaning o‘zida qayta ishlashni qo‘llab-quvvatlash, investitsiyalarni jalb qilish hamda xalqaro mehnat va ekologik standartlardan foydalanish masalalari belgilangan. Yevropa Ittifoqining Qozog‘iston va O‘zbekiston bilan muhim xomashyo bo‘yicha alohida hamkorlik kelishuvlari ham mavjud.