Dollar uch yillik minimumni yangiladi. Endi nima bo‘ladi?

Markaziy bank 14-sentabr uchun dollarning rasmiy kursini 11 765,76 so‘m etib belgiladi. Bu 11-sentabrda amal qilgan kursdan 17,71 so‘mga past.

Shu tariqa, dollar uch yillik minimumni yangiladi. Avvalgi eng past ko‘rsatkich 26-avgustda qayd etilgandi — 11 778,52 so‘m. Yangi kurs undan yana 12,76 so‘mga pastladi. 9-sentabrdagi 11 813,21 so‘mlik darajaga nisbatan esa pasayish 47,45 so‘mni tashkil qildi. Markaziy bank arxivi.

2025 yil oxirida dollar 12 025,33 so‘m bo‘lgan. Shu bazadan hisoblaganda, yil boshidan AQSH valutasi 259,57 so‘mga yoki qariyb 2,2 foizga arzonlagan.

Bu sezilarli o‘zgarish. Lekin yangi minimumning o‘zi keyingi hafta yoki yil oxirida kurs qanday bo‘lishini aytib bermaydi.

Nega dollar arzonlashyapti?

Avvalgi tahlilda keltirilgan omillardan biri — ichki bozorda valuta taklifining talabdan tezroq o‘sgani.

Markaziy bankning yanvar—iyul ma’lumotlariga ko‘ra, aholi va korxonalarning chet el valutasiga talabi 17,7 foizga o‘sib, 38,2 mlrd dollarga yetgan. Ular tomonidan taklif qilingan valuta hajmi esa 28 foizga ko‘payib, 33 mlrd dollarni tashkil etgan.

Ya’ni dollarga ehtiyoj kamaymagan. Valuta sotuvi undan tezroq o‘sgan. Aholi yetti oyda banklarga 14,6 mlrd dollar sotib, ulardan 8,2 mlrd dollar xarid qilgan. Farq — 6,4 mlrd dollar.

Pul o‘tkazmalari ham valuta kirimini qo‘llab-quvvatlagan. Birinchi yarim yillikda O‘zbekistonga xorijdan 9,3 mlrd dollar kelgan — bir yil avvalgidan 13 foiz ko‘p. Tashqariga o‘tkazilgan 1,3 mlrd dollar hisobdan chiqarilsa, sof kirim qariyb 8 mlrd dollar bo‘ladi. Markaziy bank sharhi.

Bu mablag‘larning ichki bozorda so‘mga ayirboshlanishi valuta taklifini oshiradi. Biroq yarim yillik yoki yetti oylik raqamlar sentabrdagi har bir kunlik pasayishni to‘liq tushuntirmaydi. Ular so‘mning mustahkamlanishi uchun qanday sharoit shakllanganini ko‘rsatadi.

Pasayish qancha davom etadi?

Bunga aniq muddat aytish qiyin. Chunki so‘mni qo‘llab turgan valuta kirimlari bilan birga, dollarga talabni oshiradigan omillar ham bor.

Masalan, yanvar—iyulda import 17,8 foizga ko‘payib, 29,6 mlrd dollarga yetgan. Eksport esa 3,6 foizga qisqarib, 19,9 mlrd dollar bo‘lgan. Tashqi savdo taqchilligi 9,7 mlrd dollarni tashkil qilgan — bir yil avvalgidan qariyb 2,2 baravar ko‘p. 

Shu bilan birga, oltinsiz tovarlar eksporti 27,7 foizga o‘sgan. Demak, umumiy eksport kamayganidan barcha yo‘nalishlarda tushum pasayyapti, degan xulosa chiqarib bo‘lmaydi.

Import to‘lovlari, tashqi qarzga xizmat ko‘rsatish va korxonalarning yirik xaridlari valutaga talabni kuchaytirishi mumkin. Pul o‘tkazmalari yoki eksport tushumlari sekinlashsa, so‘mni qo‘llab turgan omillar ham zaiflashadi.

Shu sababli hozirgi minimumni doimiy kurs sifatida qabul qilish erta. Keyingi harakat valuta kirimi va unga ehtiyoj qanday o‘zgarishiga bog‘liq.