Давлат бюджети нима ва у қандай шаклланади?

Бироқ бу пуллар аслида қаердан келади ва улар қандай тартибда тақсимланади? Энг муҳими  бу жараён қонунчиликда қандай белгиланган? Булар ҳақида батафсил ушбу мақолада танишишингиз мумкин.

Давлат бюджети

Давлат бюджетини шартли равишда умуммиллий миқёсдаги йирик лойиҳа ёки «стартап» деб аташ мумкин. Ушбу лойиҳанинг асосий инвесторлари эса ташқи кучлар эмас, балки шу мамлакатда меҳнат қилаётган ва истеъмолчи сифатида иштирок этаётган фуқаролар  деҳқонлар, зиёлилар ва тадбиркорлардир.

фуқаролар индивидуал равишда ўзлари учун шахсий мудофаа тизими, йирик магистрал йўллар ёки замонавий тиббиёт мажмуаларини қура олмайдилар. Шу сабабли, жамият аъзолари ўз маблағларини бирлаштиришга ва ушбу маблағларни бошқаришни «менежер» сифатида ҳукуматга топширишга келишадилар.

Бу ерда муҳим жиҳат шундаки, сиз расмий маош олувчи ходим бўлмасангиз ҳам, кундалик эҳтиёжлар учун харид қилган ҳар бир маҳсулотингиз орқали билвосита давлат хазинасини тўлдиришда иштирок этасиз. Демак, бюджет  бу амалдорлар томонидан бошқариладиган мавҳум рақамлар тўплами эмас, балки бевосита халқнинг чўнтагидан йиғилган ва жамият манфаатлари учун йўналтирилиши лозим бўлган сармоядир. Шу сабабли, ҳукуматнинг ҳар бир вакили сарфланган ҳар бир тийин учун ўз инвесторлари, яъни халқ олдида ҳисобдор санланади.

Бюджетни шакллантирувчи манбалар

Давлат бюджети мутлақо мавҳум манбалардан эмас, балки аниқ учта йўналиш бўйича шаклланади. Ушбу маблағларнинг ҳар бир тийини замирида фуқароларнинг иқтисодий фаоллиги ётади.

Биринчи ва энг йирик манба  солиқлар. Бу ерда нафақат маошингиздан ушлаб қолинадиган даромад солиғи, балки қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) ва акциз солиқлари ҳам назарда тутилади. Муҳим жиҳати шундаки, солиқ тўловчи бўлиш учун албатта расмий иш жойига эга бўлиш шарт эмас. Истеъмолчи сифатида кундалик харидларингиз  ҳатто дўкондан оддий гугурт сотиб олишингиз ҳам билвосита давлат хазинасига қўшилаётган ҳиссадир.

Иккинчи манба табиий ресурслар сотуви. Олтин, табиий газ, мис, пахта ва бошқа кўплаб қазилма бойликларнинг экспортидан тушадиган маблағлар бюджетнинг салмоқли қисмини ташкил этади. Ушбу бойликларнинг кимга тегишли экани эса бош қомусимизда аниқ мустаҳкамлаб қўйилган. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 68-моддасига кўра:

«Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий ресурслар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир».

Бу ҳуқуқий норма табиий ресурслардан келадиган ҳар қандай фойданинг асл эгаси халқ эканини яна бир бор исботлайди.

Учинчи манба  давлат активлари ва дивидендлари. Бунда давлатга тегишли бўлган йирик компания ва заводларнинг фаолиятидан тушадиган фойда улуши назарда тутилади. Шунингдек, давлат хизматлари, темир йўл ва авиация чипталари, ёқилғи ва коммунал тўловлардан келадиган тушумлар ҳам шу манбага киради. Истеъмолчилар ушбу хизматлар учун ўз ҳамёнларидан тўлов қилишларини инобатга олсак, бу йўналиш ҳам тўлиқ халқ маблағлари эвазига шаклланиши аён бўлади.

Хулоса қилганда, давлат бюджетининг ҳар бир бўғини бевосита халқнинг иқтисодий иштироки билан боғлиқ. Демак, бюджет ҳисобидан амалга ошириладиган ҳар қандай харажат, қайсидир маънода, ҳар бир фуқаронинг шахсий чўнтагидан сарфланаётган маблағдир.

Бюджет тақсимоти: Қарорлар ким томонидан қабул қилинади?

Бюджет тақсимоти - бу йиғилган маблағларни бир йил давомида қайси соҳаларга ва қанча миқдорда йўналтиришни белгилаш жараёнидир. Идеалда бу жараён худди оилавий бюджетни режалаштиришга ўхшайди: даромадлар олингач, энг муҳим эҳтиёжлар (таълим, тиббиёт, инфратузилма) учун маблағ ажратилади.

Жараён ҳар йили куз фаслида Иқтисодиёт ва молия вазирлиги томонидан келгуси йил учун харажатлар лойиҳасини тайёрлашдан бошланади. Вазирлик ҳар бир соҳанинг эҳтиёжини ўрганиб, умумий хазинадан улуш ажратишни таклиф қилади. Сўнг ушбу ҳужжат Конституциянинг 99-моддасига кўра, аввало Қонунчилик палатасида уч ўқишда кўриб чиқилиб, шундан сўнг парламентнинг юқори палатаси  Сенатга юборилиши керак. Яъни Олий Мажлисда бюджет лойиҳаси тасдиқланишидан олдин депутатлар бу лойиҳани бирма-бир кўздан кечириб, Молия вазирлигидан: «Нега таълимга ажратилган пул кам?», «Бу соҳадаги харажатлар нега асоссиз ошган?» деб саволлар бериб туришга ҳақли.

Бироқ амалиётда жараёнлар доим ҳам юқоридагидек силлиқ кечмайди. Масалан, Қонунчилик палатаси 2025 йил бюджети учун харажатларнинг 41 трлн сўмга ошишини ҳеч қандай трансляция ва хабарларсиз тасдиқлаган эди. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги парламент депутатларига бюджет харажатларининг нима сабабдан кескин ошгани, тузатишлар қандай кўриб чиқилгани ва қабул қилингани юзасидан расмий манбаларда маълумот ҳам бермаган эди. (Бу ҳақда батафсил) 

Шундай қилиб, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги йил давомида бюджет харажатларини ошириш бўйича ташаббусларни парламент муҳокамасига чиқармаган, қўшимча харажатларнинг зарурлигига оид маълумотларни депутатларга тақдим этмаган. Депутатлар ҳам сўрашмаган бўлса керак, ҳар ҳолда, лойиҳа йил охирида Қонунчилик палатасига киритилган.

Иқтисодчи Отабек Бакировга кўра, йил тугашига бир неча кун қолганда белгиланган ортиқча ва аллақачон ишлатилган харажатларни парламентга тасдиқлатиш янгилик эмас. Аммо яширинча тасдиқлатиб олиш бундан аввал кузатилмаган ҳодиса бўлган. 

2024 йил якунида давлат органлари ва ташкилотларининг харажатлари қонунда белгиланганидан нақ 10 трлн сўмга ошиб кетганди. Нега ошган? Қандай харажатлар қилингани эса сўроқлар остида қолган. Ва ўша йили болалар нафақалари ва моддий ёрдамлар миқдори 2 трлн сўмгакамайтирилганди. Натижада, 2024 йилда давлат бюджети харажатлари 255,4 трлн сўмдан 265,4 трлн сўмга кўпайган. 2024 йилда тузатишларни кўриб чиқиш Қонунчилик палатасида 9 дақиқа давом этган.

Бу ҳали ҳаммаси эмас. 2023 йилда ҳам йил якунига 15 кун қолганда давлат бюджети тўғрисидаги қонун ўзгартирилган эди. Депутатлар умумий бюджет тақчиллиги чегарасини ЯИМга нисбатан 3 фоиздан 5,5 фоизга, йиллик ташқи қарз чегарасини эса 4,5 млрд доллардан 5,5 млрд долларгачаоширишни маъқуллашган. 20 дақиқада ҳаммаси кўриб чиқилганди.

Нега бундай бўляпти? Иқтисодчи Отабек Бакиров масаланинг илдизига ишора қилиб, шундай деган эди:

«Асосий хатар даромадларнинг шаклланишида. Олтин ва мис қимматлашганда хазинага қўшимча пул тушади. Лекин тизимда интизом етишмаслиги ортиқча даромадни жамғариш ўрнига, уни тез ва назоратсиз ўзлаштиришга мойилликни кучайтиради. Агар аниқ чекловлар бўлмаса, ҳар қандай қўшимча маблағга мос равишда «лойиҳа» ҳам топилади».  

Яъни, агар назорат бўшатиб қўйилса, ҳукумат вакиллари қўшимча фойдани янги мактаблар қуришга эмас, қиймати шиширилган ва фойдасиз лойиҳаларга «ёпиш»га сарфлаб юбораверишлари мумкин. Худди давлат тадбирида битта сомсани 70 минг сўмга олишганидек.

Нега пуллар манзилига етиб бормайди?

Бюджет тақсимотидаги энг катта муаммолардан бири  ажратилган маблағларнинг қуйи бўғинлардаги ижросидир. Маблағлар вазирликлар кесимида бўлингандан сўнг, улар ички йўналишларга қайта тақсимланади ва бу жараёнга Иқтисодиёт ва молия вазирлиги доим ҳам аралаша олмайди.

Агар тақсимланган пуллар коррупцияга учраб, муаммоларни ҳал қилиш ўрнига мансабдорларнинг шахсий манфаатларига йўналтирилса, кутилган натижага эришиб бўлмайди. Шу сабабли ҳам, йил якуни бўйича ҳисоботларда депутатлар ажратилган пулларнинг тақдирини синчиклаб суриштиришлари шарт.   

Дабдаба кимнинг ҳисобидан?

Мансабдор шахсларнинг дабдабали ҳаёти, омма олдига тақиб чиқадиган қўл соатлари ижтимоий тармоқларда муҳокама қилинганда: «Бу менинг шахсий ҳаётим» деган важ мутлақо ўринсиздир. Зеро, улар халқ пулини бошқариш ишониб топширилган «менежерлар» ва халқ хизматчиларидир.

Давлат хизматчиси бўлишнинг ўз талаблари бор. Улардан бири  бюджет ҳисобидан сарфланган ҳар бир тийин халқ назоратида бўлиши шарт. Хизмат учун сотиб олинаётган қимматбаҳо машиналар, чет эл сафарлари, турли фестивал ва тадбирлар бюджет маблағлари ҳисобидан амалга оширилса, улар албатта асосланиши ва ажратилган лимитдан ошмаслиги лозим.

Президент Шавкат Мирзиёев мансабдорларни инсофга чақириб, бу борада шундай деган эди:

«Қани бюджетни пули? Ҳаммаси кистага кетябди, уч йил ишламасдан 4 этаж уй қурасан ҳамманг, 20 та машина оласан. Қаердан? Нима ойликдан оласанми? Сал инсофли бўлгин. Ўғри бўл инсофли бўл сал».

Шу сабабли, оддий фуқаро сифатида бюджет сарфи ҳақида савол бериш нафақат сизнинг ҳаққингиз, балки конституциявий мажбуриятингиз ҳамдир. Бу ерда гап кимнингдир бойлигига ҳасад қилиш эмас, балки адолат ва масъулият ҳақида кетмоқда.

Очиқлик ва «Open Budget»

Сўнгги йилларда йўлга қўйилган «Ташаббусли бюджет» (Open Budget) тизими жамият ҳаётида муҳим бурилиш ясади. Эндиликда фуқаролар ўз маҳалласидаги муаммони ҳал қилиш учун ҳоким эшигида навбат кутмасдан, ўз солиқларининг бир қисмини қаерга йўналтиришни мустақил ҳал қилмоқдалар.

Бироқ, тан олиш керакки, «Ташаббусли бюджет»  бу улкан хазинанинг «денгиздан томчиси», холос. Бюджетнинг асосий ва катта қисми ҳамон ёпиқ эшиклар ортида, мураккаб рақамлар ва ҳисоботлар ичида қолмоқда.

Нима учун бюджетнинг очиқлиги биз учун муҳим? Чунки шаффофлик бўлмаган жойда коррупция ва исрофгарчилик илдиз отади. Фақат очиқлик орқали биз амалдорларни ҳисобдор қилишга ва бюджетнинг талон-торож бўлишига чек қўйишга эришамиз. Ҳозирда 2020 йилдан буён муҳокама қилинаётган «Мансабдорларнинг мол-мулкларини декларация қилиш» тизими ҳали тўлиқ тасдиқланмаган бўлса-да, бу таклиф кун тартибидан тушгани йўқ. Умид қиламизки, яқин йилларда ушбу тизим ҳаётга тадбиқ этилади ва давлат бюджети шаффоф тарзда тақсимланишни бошлайди.

Мақоланинг якуний ва энг муҳим хулосавий қисмини таҳдим этилган сценарий асосида, профессионал ва таҳлилий услубда кирилл алифбосига ўгирдим. Рақамлар ва мантиқий кетма-кетлик тўлиқ сақлаб қолинди.

Давлат қарзи – сизнинг қарзингиз

Давлат бюджетининг ҳолатини тушуниш учун иккита муҳим тушунчани билиш лозим: профицит ва дефицит.

Агар давлатнинг даромадлари харажатларидан кўп бўлса, бу профицит ҳисобланади. Бунда хазинада ортиқча маблағ қолади ва уни заҳирага олиб қўйиш ёки янги лойиҳаларга йўналтириш мумкин. Аммо Ўзбекистон ва дунёнинг кўп давлатларида тескари ҳолат кузатилади.

Қачонки давлатнинг харажатлари унинг топган даромадларидан ошиб кетса, бу бюджет дефицити(тақчиллиги) деб аталади. Мана шу ерда давлат ё заҳирадаги пулларни ишлатади, ёки қарз олишга мажбур бўлади.

Давлат бюджети халқники эканлигидан келиб чиқсак, демак давлат қарзи ҳам  халқнинг қарзидир. Ўзбекистоннинг давлат қарзи 2025 йил якуни бўйича 46,8 млрд долларни ташкил қилди. Агар бу рақамни аҳоли сонига тақсимлаб кўрсак, тахминан ҳар биримизнинг бўйнимизда ўртача 15–16 миллион сўм атрофида қарз бор.

Тўғри, бу биз банкдан имзо қўйиб олган шахсий қарзимиз эмас. Лекин бу барибир биз тўлайдиган умуммиллий мажбуриятдир. Давлат қарзни ўз чўнтагидан тўламайди; у қарзни яна ўша сиз тўлайдиган солиқлар, мамлакатнинг табиий бойликлари ва миллий валютанинг қадрсизланиши ҳисобидан қайтаради. Яъни, бугунги ҳашамдор бинолар ва тезкор лойиҳалар учун олинган қарзларни эртага сиз ва фарзандларингиз фоизлари билан тўлашингиз керак бўлади. Қарз миқдори ошгани сайин, бюджетнинг катта қисми ижтимоий соҳага эмас, балки қарзга хизмат кўрсатишга йўналтирила бошлайди. Бу эса мактаб ва шифохоналарга ажратилиши керак бўлган маблағнинг камайиши демакдир.

Қарз олиш доим ёмонми?

Аслида қарз олишнинг ўзи доим ҳам ёмон ҳодиса эмас. У кўпроқ келажакдан олинган «аванс»га ўхшайди. Агар бу маблағ даромад келтирувчи соҳаларга йўналтирилса, олинган фойдадан қарзларни ёпиш мумкин. Аммо пуллар самарасиз лойиҳаларга, коррупцион схемаларга ёки амалдорларнинг вақтинчалик комфортига совурилса, қарзни тўлаш юки солиқлар ва оширилган хизмат нархлари кўринишида халқ гарданига тушади. Шунинг учун энг муҳим нарса қарзнинг ўзи эмас, балки унинг нимага сарфланаётганидир.

2025 йил якунига кўра, Ўзбекистоннинг давлат ташқи қарзи қуйидаги соҳаларга йўналтирилган:

· 50% — бевосита бюджетни қўллаб-қувватлашга;

· 14% — ёқилғи-энергетика соҳасига;

· 8% — қишлоқ ва сув хўжалигига;

· 8% — транспорт ва транспорт инфратузилмасига;

· 8% — уй-жой ва коммунал соҳага.

Халқ – давлат «стартапи»нинг инвестори

Хулоса қилиб айтганда, «давлатнинг пули» деган тушунча шунчаки қоғоздаги атамадир. Аслида бу сиз-у бизнинг пулимиз. Сиз шунчаки фуқаро эмас, балки яшаётган давлатингизнинг чинакам инвесторисиз. Сизнинг ҳар бир меҳнатингиз ва топаётган даромадингиз ортидан нафақат шахсий ҳаётингиз, балки бутун жамият ривожланади.

Шу сабабли, ўз пулларингиз тақдирига бефарқ бўлманг. Чунки сиз тиккан сармоя қаерга ва қандай сарфланиши эртанги ҳаётингиз сифатини ҳамда фарзандларингиз тақдирини белгилайди. Ўз ҳақ-ҳуқуқларингизни билинг ва ўз сармоянгизни назорат қилишдан чарчаманг. Сиз ривожлансангиз  жамият ўсади, жамият ўсса  давлатимиз қудратли бўлади.