Global suv inqirozi: dunyoda suv resurslari tanqisligi va asosiy sabablar
Dunyoda suv tanqisligi kuchaymoqda: ayrim davlatlar resurslardan o‘nlab baravar ko‘p foydalanmoqda. Bu ekologik va iqtisodiy xavfni kuchaytirmoqda.
Dunyoning ayrim hududlarida suv iste’moli tabiat qayta tiklay oladigan miqdordan ancha oshib ketgan. Bu haqda BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti ma’lumotlariga tayanib, «Visual Capitalist» xabar berdi.
Ushbu xarita mamlakatlar bo‘yicha suv tanqisligini ko‘rsatadi, bu ko‘rsatkich toza suvni olish hajmini qayta tiklanadigan suv resurslariga nisbatan o‘lchaydi.
100 foizdan yuqori ko‘rsatkichga ega mamlakatlar har yili tabiiy ravishda mavjud bo‘lgan suvdan ko‘proq iste’mol qilmoqda va ko‘pincha yerosti suvlarini kamaytirish yoki dengiz suvini tozalash (desalinizatsiya) orqali bu farqni qoplamoqda.
Suv qishloq xo‘jaligi, sanoat va kundalik hayot uchun juda muhim bo‘lgani sababli, iqlim o‘zgarishi va talab ortib borayotgan sharoitda bu nomutanosibliklar tobora ahamiyat kasb etmoqda.
Mamlakatlar bo‘yicha suv tanqisligi darajalari
Quyida 2022-yilga oid eng so‘nggi ma’lumotlar keltirilgan:
Ayrim mamlakatlar o‘z tabiiy suv zaxiralaridan 10–30 baravar ko‘proq foydalanmoqda.
Kuvayt katta farq bilan yetakchi, u qayta tiklanadigan suv zaxiralarining 3850 foiziga teng miqdorda suv ishlatadi. Birlashgan Arab Amirliklari 1509,9 foiz bilan keyingi o‘rinda bo‘lib, bu dengiz suvini tozalash va qayta tiklanmaydigan yer osti suvlariga katta bog‘liqlikni ko‘rsatadi.
Yuqori suv tanqisligiga ega mamlakatlar asosan Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada joylashgan, chunki bu hududlar tabiatan quruq iqlimga ega va tabiiy suv zaxiralari sekin to‘ldiriladi. Ayrim mamlakatlarda suvni ko‘p talab qiladigan qishloq xo‘jaligi ham qo‘shimcha bosim yaratadi.
Saudiya Arabistoni 974,2 foiz ko‘rsatkich bilan uchinchi o‘rinda, Liviya va Qatar esa mos ravishda 817,1 foiz va 431 foiz ko‘rsatkichlar bilan keyingi o‘rinlarda turadi.
Hatto nisbatan past darajada ham ayrim mamlakatlarda sarf me’yordan oshib ketgan. Masalan, O‘zbekiston va Iordaniya mos ravishda 123 foiz va 105 foiz ko‘rsatkichlar bilan 100 foiz chegarasidan yuqorida.
Xitoy o‘z qayta tiklanadigan suv resurslarining 41,5 foizini ishlatadi, AQSHda esa bu ko‘rsatkich 28,2 foiz.
Boshqa hududlarda, masalan, Papua – Yangi Gvineya, Boliviya va Kongo Demokratik Respublikasida suv zaxiralari juda katta, ammo iqtisodiyot nisbatan rivojlanmagani sababli suv tanqisligi deyarli yo‘q. Masalan, Kongo DR hududida dunyodagi ikkinchi eng yirik daryo tizimi bo‘lgan Kongo havzasining 62 foizi joylashgan. Kongo ushbu ma’lumotlar to‘plamida suv tanqisligi nolga teng bo‘lgan yagona mamlakatdir.
Sun’iy suv manbalariga bog‘liqlik
O‘z suv limitidan ortiqcha foydalanadigan mamlakatlar bu farqni qoplash uchun qayta tiklanmaydigan manbalarga tayanadi.
Bunday usullardan biri – «qadimiy yerosti suvlarini qazib olish» bo‘lib, unda chuqur qatlamlardagi suv yuzaga chiqariladi, ammo yomg‘ir suvlari yetarli darajada uni qayta to‘ldirmaydi. Bu amaliyot Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikada qo‘llanilsa-da, AQSH va Xitoyda ham keng tarqalgan.
Yaqin Sharq kabi quruq hududlarda joylashgan mamlakatlar dengiz suvini ichimlik suviga aylantiruvchi desalinizatsiya texnologiyasida yetakchi hisoblanadi. Bu jarayon odatda ko‘p energiya talab qiladi va qimmat, ammo so‘nggi texnologiyalar uni ancha samarali qilmoqda va bu sohani investitsiya uchun qiziqarli yo‘nalishga aylantirmoqda.
Iqlim o‘zgarishi va talab ortib borishi bilan suv resurslarining yetishmasligi iqtisodiy o‘sish uchun yanada muhim cheklovga aylanmoqda.
Tabiiy suv imkoniyatlaridan ortiq foydalanayotgan mamlakatlar kelajakda desalinizatsiyani kengaytirish, talabni qat’iy boshqarish yoki samarali infratuzilmaga sarmoya kiritishga majbur bo‘ladi, bu esa suvni strategik va iqtisodiy jihatdan muhim omilga aylantiradi.
