«Қиёмат соати»: АҚШ-Россия ўртасидаги ядровий келишув бугун тугайди

АҚШ ва Россия ўртасидаги «Янги START» номи билан машҳур ядровий қуролларни қисқартириш бўйича келишув муддати бугун 5 феврал куни якунига етади. Дунёнинг етакчи раҳбарлари ушбу битимни узайтириш ёки сақлаб қолишга очиқдан-очиқ чақирди.

START (Strategic Arms Reduction Treaty) — Стратегик ҳужумкор қуролларни қисқартириш тўғрисидаги шартномадир. АҚШ ва Россия ўртасидаги энг сўнгги икки томонлама ҳужжат 2010 йилда ўша пайтдаги президентлар Барак Обама ва Дмитрий Медведев томонидан имзоланган бўлиб, у икки давлат ўртасидаги ядровий қуролларни қисқартиш бўйича амалдаги охирги келишув ҳисобланади. Ушбу йўналишдаги илк қадамлар 1972 йилда имзоланган Стратегик қуролларни чеклаш бўйича музокаралар (SALT-I) битимига бориб тақалади.

«Янги START» шартномаси ҳар бир томон учун жойлаштирилган стратегик ядро каллаклари сонини 1550 тагача, уларни етказиб бериш воситалари — оғир бомбардимончи самолётлар, қитъалараро баллистик ракеталар ва сувости кемаларидан учириладиган баллистик ракеталар миқдорини эса 800 тагача чеклайди. Шунингдек, ҳужжатда шартнома бандларига риоя этилишини текшириш учун ўзаро инспекцияларни амалга ошириш кўзда тутилган.

«Эски» START келишувларининг тақдири нима бўлган?

Олдинги битимлар қаторига START I ва START II киради. START I шартномаси Совет Иттифоқи парчаланишидан бир неча ой олдин, Совуқ уруш даврида АҚШ президенти Рональд Рейган томонидан илгари сурилган эди. Ҳужжатни Рейганнинг вориси, президент кичик Жорж Буш ҳамда СССР президенти Михаил Горбачёв имзолаган. Келишув 1994 йилда кучга кириб, 2009 йилгача амал қилган.

Бошқа томондан, START II бўйича 1993 йилда келишиб олинган бўлса-да, ўша пайтда Москва ва Вашингтон ўртасида кучайган кескинлик туфайли у ҳеч қачон кучга кирмаган.

Шунга қарамай, ҳар икки давлат ядровий қуролсизланиш ғоясига содиқ қолди ва янги келишув ишлаб чиқиш учун музокаралар столига қайтди. 2010 йилда имзоланган ва ратификация қилинган янги тартиб том маънода «янги бошланиш» бўлиши умид қилинган эди.

Дастлаб шартнома ўн йиллик муддатга, яъни 2021 йилнинг февралигача мўлжалланган эди. Ўшанда АҚШ президенти Жо Байден ва Россия президенти Владимир Путин уни беш йилга узайтиришга келишиб олишган. Бу эса бизни 2026 йилги якуний муддатга етаклаб келди.

Янги келишув муддати тугагач нима бўлади?

Шартнома ўз кучини йўқотса, дунёнинг икки йирик ядровий давлати ўз стратегик арсеналининг юқори чегараси бўйича ҳеч қандай мажбуриятга эга бўлмайди.

«Бу глобал хавфсизлик учун жуда ёмон белги», — деди Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков.

Агар жараёнга аралашилмаса, дунё яна бир назоратсиз ядровий қуролланиш пойгасига дуч келиши мумкин. Келишувнинг бекор қилиниши ноаниқликлар даврини ҳам бошлаб беради. Зеро, ушбу битим жойлардаги текширувлар ва маълумотлар алмашинуви орқали шаффофлик ҳамда вазиятни олдиндан прогноз қилиш имконини яратишни кўзлаган эди. Бундан асосий мақсад — бир томоннинг нотўғри маълумотларга таяниб, иккинчи томонга асоссиз равишда ядровий ҳужум бошлашининг олдини олишдан иборат бўлган.

Россия ва АҚШ нимага эришмоқчи?

2025 йил сентябр ойида Владимир Путин янги келишув бўйича музокараларга кўпроқ вақт ажратиш мақсадида Россия шартномага яна бир йил давомида бир томонлама риоя қилишини таклиф этган эди. Ўшанда АҚШ президенти Дональд Трамп бу таклифни «яхши ғоя» деб атаган бўлса-да, аниқ бир мажбурият олмаганди.

Ўша пайтда ҳар икки етакчи ўзаро яхши алоқада эди, бироқ кўплаб Европа етакчилари хавотир билдирилганидек, бу яқинлик Украина ва Европа Иттифоқи манфаатларига зид равишда кечаётган эди.

Бироқ маълум вақт ўтгач, Трамп ўз фикридан қайтгандек кўринди. 2026 йил январида «New York Times» нашрига «Янги START» келишуви ҳақида гапирар экан, у: «Агар муддат тугаса, тугайверсин. Биз шунчаки яхшироқ келишув тузамиз», — деди.

Кўринишидан, Трамп дунёдаги энг тез ривожланаётган ядровий давлат — Хитойни ҳам ушбу икки томонлама келишувга интеграция қилиш керак, деб ҳисобламоқда. У ўзининг биринчи президентлик даврида ҳам бунга ишора қилган эди: ўшанда Россия билан тузилган бир неча ядровий ва қурол назорати бўйича битимларни бир томонлама бекор қилиб, муваффақиятсиз бўлса-да, уларнинг давомига Хитойни жалб қилишни таклиф этганди.

«Янги START»нинг Россиянинг Украинадаги урушига қандай алоқаси бор?

2022 йилда Россия Украинага кенг кўламли босқин бошлагач, Москва ва Вашингтон ўртасидаги алоқалар ўта совуқлашди, бироқ бу дастлаб «Янги START» тартибига таъсир қилмади.

Аммо орадан ярим йил ўтгач, Россия ўзининг стратегик ҳарбий объектларида АҚШ инспекциялари ўтказилишини тақиқлади. 2023 йилда эса Москва, АҚШнинг Украинани қўллаб-қувватлаётганини важи қилиб, «Янги START» шартномасидаги иштирокини тўхтатаётганини эълон қилди. Шунга қарамай, Россия шартномада белгиланган қонуний рақамли чекловларга ҳозиргача амал қилиб келмоқда.

START шартномалари тарихига назар ташлайдиган бўлсак, START I битимидаги Украина бўйича алоҳида бандлар эътиборга лойиқ. Унга кўра, Украина ўзининг совет давридан қолган ядровий каллакларини Россия, АҚШ ва Буюк Британиядан хавфсизлик кафолатлари олиш эвазига Россияга топширишга мажбур бўлган.

Хитой қандай роль ўйнайди?

START шартномалари ишлаб чиқилган даврда Россия ва АҚШ ҳали тенгсиз ядровий кучлар эди. Аммо ўшандан бери Хитой иқтисодий ва ҳарбий супердавлат сифатида уларга етиб олди. Шу сабабли Трамп янги ядровий қуролсизланиш шартномаси фақат Хитой иштирокида маънога эга бўлади, деб таъкидламоқда.

Тахминларга кўра, Пекин ҳозирда 600 га яқин ядровий каллакка эга ва бу захира кундан-кунга кўпайиб бормоқда. 2023 йилда конгресс комиссияси ўз тарихида биринчи марта АҚШ нафақат битта, балки иккита ядровий рақибни тийиб туриш муаммосига дуч келаётгани ҳақида огоҳлантирган эди.

Хитой эса ўз арсеналини чеклаш ҳақидаги чақириқларни рад этиб, унинг захиралари АҚШ ва Россияникига қараганда ҳали ҳам нисбатан кичик эканини айтмоқда.

«Янги START» келишувини сақлаб қолиш имкони борми?

Ҳатто Пекин бу борада ўз позициясини кескин ўзгартирган тақдирда ҳам, «Янги START» шартномасининг муддатини узайтириш ёки унинг янги таҳририни қабул қилиш эҳтимоли паст. Бир томондан, Россия ўтган вақт давомида «Янги START» талабларида кўзда тутилмаган, ядровий қурол ташишга қодир янги қурол тизимларини, масалан, «Орешник» гипертовушли баллистик ракетаси ёки ядровий қурол билан жиҳозланган «Посейдон» дронини ишлаб чиқди ва жанговар навбатчиликка қўйди.

Иккинчи томондан, Трампнинг «Олтин гумбаз» деб номланган космик асосдаги ядровий ракетага қарши мудофаа тизимини яратиш ҳақидаги таклифи кўпчилик томонидан ядровий кучлар мувозанатининг асосий тамойили — «ўзаро кафолатланган ҳалокат» орқали тийиб туриш сиёсатига путур етказишга уриниш сифатида талқин этилмоқда.

Собиқ президентларнинг фикри қандай?

Барак Обама Х ижтимоий тармоғи орқали Америка Қўшма Штатлари Конгрессини «Янги START» шартномасини сақлаб қолиш учун чора кўришга чақирди. Унинг фикрича, келишувнинг бекор қилиниши «ўн йиллик дипломатия натижаларини маъносиз равишда йўққа чиқаради ва дунёни хавфлироқ қилиб қўядиган янги қуролланиш пойгасини келтириб чиқариши мумкин».

Ҳозирда Россия Хавфсизлик кенгаши раиси ўринбосари лавозимида фаолият юритаётган Дмитрий Медведев шартноманинг тугаши «барчани ҳушёр торттириши кераклигини» ва муқобил чоралар кўрилмаслиги «Қиёмат соати»нинг ҳаракатини янада тезлаштиришини айтди.