Кичик бизнес банк тизимига тўлов орқали эмас, кредит орқали уланмоқда

Ўзбекистонда кичик ва ўрта тадбиркорлик субъектларининг молиявий оммабоплик индекси 100 баллдан 49 баллни ташкил этди. Бу ҳақда Марказий банкнинг 2025-йил учун илк пилот ҳисоботида маълум қилинди.

Таққослаш учун, катта ёшли аҳоли бўйича индекс 59 баллга тенг бўлган.

Кичик бизнес учун молиявий хизматлардан фойдаланиш имкониятининг мавжудлиги 39 балл, хизматлардан фойдаланиш даражаси 64 балл, уларнинг сифати эса 43 балл билан баҳоланган.

Бир қарашда бизнес молиявий хизматлардан фаол фойдаланаётгандек кўринади: фойдаланиш кўрсаткичи имконият мавжудлигидан 25 балл юқори. Бироқ бу рақамга эҳтиёткорлик билан қараш керак.

Ҳисоботда тўлов ва жамғарма маҳсулотларидан фойдаланиш бўйича етарлича батафсил маълумот мавжуд эмаслиги сабабли 64 баллик натижа фақат кредитлардан фойдаланиш кўрсаткичлари асосида ҳисобланган.

Шунинг учун бу баҳо кичик бизнеснинг барча молиявий хизматлардан фаол фойдаланаётганини эмас, молиявий тизимга аллақачон жалб қилинган корхоналар орасида кредитлаш ҳажми юқорилигини англатади.

Кредит ва тўлов ўртасидаги 31 баллик тафовут

Кичик ва ўрта бизнес учун кредит маҳсулотларининг мавжудлиги 50 балл, жамғарма маҳсулотлариники 44 балл билан баҳоланган. Тўлов хизматлари эса атиги 19 балл қайд этган.

Шундай қилиб, кредит ва тўлов хизматлари ўртасидаги тафовут 31 баллни ташкил этмоқда.

Марказий банк бу ҳолатни бизнесда нақдсиз тўловларни қабул қилиш ва рақамли тўлов воситаларидан фойдаланиш ҳали кенг тарқалган амалиётга айланмагани билан изоҳлайди.

Тўлов хизматлари бўйича паст натижага, асосан, ҳар бир тадбиркорлик субъектига тўғри келадиган рўйхатдан ўтган электрон ҳамёнлар сони таъсир қилган.

Бироқ электрон ҳамёнлар сонининг ўзи кичик бизнес учун тўлов инфратузилмасининг тўлиқ ҳолатини кўрсатмаслиги мумкин.

Корхоналарнинг терминал, QR-тўлов, мобил эквайринг ва масофавий банк хизматларидан амалда қанчалик фойдаланаётгани бўйича батафсил маълумотлар ҳисоботда келтирилмаган.

Шу сабабли 19 балл тўлов хизматларидаги муаммони кўрсатади, аммо унинг аниқ кўлами ва сабабларини тўлиқ очиб бермайди.

Бизнесларнинг 72 фоизида ҳисобварақ бор

Кичик ва ўрта бизнеснинг қарийб 72 фоизида асосий банк ҳисобварағи мавжуд. Марказий банк қолган қисмдаги пастроқ қамровни сегмент таркиби билан ҳам изоҳлайди.

Хусусан, деҳқон хўжаликлари ва ҳунармандлар учун алоҳида банк ҳисобварағига эга бўлиш ҳар доим ҳам фаолият юритишнинг мажбурий шарти эмас. Шу сабабли ҳисобварағи йўқ тадбиркорларнинг барчасини молиявий тизимдан четда қолган бизнес сифатида баҳолаш тўғри бўлмайди.

Шу билан бирга, жамғарма ёки муддатли депозит ҳисобварағига эга кичик бизнеслар улуши 2 фоизга ҳам етмайди.

Бу ҳам бизнеснинг пул жамғаришга мойиллиги пастлигини автоматик англатмайди. Корхоналар хомашё, иш ҳақи, солиқлар ва кундалик харажатлар учун маблағдан мунтазам фойдаланиши керак. Пулни узоқ муддатга депозитга жойлаштириш эса айланма маблағларни бошқаришни қийинлаштириши мумкин.

Муаммо бизнес учун даромад келтирадиган, лекин пулни зарур пайтда ишлатиш имконини чекламайдиган мослашувчан жамғарма маҳсулотлари етишмаслигида бўлиши эҳтимоли юқори.

Микрокредитларнинг фақат 5 фоизи тўлиқ онлайн ажратилади

Кичик ва ўрта бизнес бўйича кредит ахбороти базаси сезиларли даражада шаклланган бўлса-да, кредит олиш жараёнининг ўзи ҳали анча кам миқёсда рақамлаштирилган.

Ҳисоботга кўра, кичик ва ўрта сегментдаги тадбиркорларга ажратилаётган микрокредитларнинг атиги 5 фоизи тўлиқ онлайн расмийлаштирилади.

Бу аҳоли кредитлашидан кескин фарқ қилади. Янги чакана кредитларнинг 80 фоизи автоматлаштирилган кредит конвейери орқали ажратилаётган бир пайтда, кичик бизнес учун масофавий кредитлаш ҳануз бошланғич босқичда қолмоқда.

Бунинг сабабларидан бири бизнес пул оқимлари ҳақидаги тўлиқ рақамли маълумотларнинг етишмаслиги бўлиши мумкин. Корхонанинг электрон тушуми ва харажатлари банкка унинг айланмаси, мавсумийлиги ҳамда қарзга хизмат кўрсатиш имкониятини аниқроқ баҳолашга ёрдам беради.

Нақдсиз айланма чекланган шароитда эса банклар кредит қарорини корхонанинг жорий пул оқимидан кўра, гаров ва аввалги кредит тарихига кўпроқ таянган ҳолда қабул қилишда давом этади.

Бу айниқса кредит тарихи қисқа ёки етарли гаровга эга бўлмаган бизнесларнинг молиялаштириш имкониятини чекламоқда.

Хизматлар сифати 43 балл

Кичик ва ўрта бизнес учун молиявий хизматларнинг сифат даражаси 43 балл билан баҳоланган. Кредит маҳсулотлари сифати 41 балл, жамғарма маҳсулотлариники 50 баллни ташкил этган. Тўлов хизматлари сифати бўйича эса пилот ҳисоботда алоҳида баҳо шакллантирилмаган.

Кичик бизнесни кредитлаш бозоридаги HHI концентрация индекси 1 931 га тенг. Марказий банк қўллаган мезон бўйича бу ўртача даражадаги концентрацияни, яъни кредитлашнинг бир нечта йирик иштирокчи атрофида муайян даражада жамланганини англатади.

Бизнеснинг янги муддатли депозитлари бўйича ўртача тортилган фоиз ставкаси 17,4 фоизни, чекка ҳудудлардаги тадбиркорлар учун эса 16,6 фоизни ташкил қилган.

Бироқ фоиз ставкасининг ўзи маҳсулот бизнес учун қулайлигини кўрсатмайди. Депозитни муддатидан олдин ечиш шартлари, ҳисобварақни тўлдириш имконияти ва маблағдан тез фойдаланиш даражаси ҳам муҳим. 

Кредит олиш молиявий оммабопликнинг ўзи эмас

Марказий банк кичик бизнес учун ҳисобварақ, корпоратив карта, тўловларни қабул қилиш, айланмани ҳисобга олиш ва молиялаштириш имкониятларини ягона рақамли тизимга бирлаштиришни таклиф қилмоқда.

Бундай “embedded finance” ечимлари молиявий хизматларни корхонанинг кундалик фаолиятига қўшиши, тўловлар ҳақидаги маълумотлар асосида бизнесни баҳолаш ва кредитлаш имконини кенгайтириши мумкин.

Аммо пилот индекс ҳозирча фақат банклар, давлат идоралари ва бошқа молиявий хизмат кўрсатувчиларнинг маълумотларига асосланган.

Тадбиркорларнинг тўлов хизматларидан нега фойдаланмаётгани, уларга тарифлар, инфратузилма, солиқ ҳисоботи ёки бошқа омиллар қай даражада тўсқинлик қилаётгани ўрганилмаган.

Келгуси босқичда бизнеслар ўртасидаги сўровлар қўшилмаса, индекс молиявий тизим нималарни таклиф қилаётганини кўрсатиши мумкин, лекин бу хизматлар тадбиркорга қанчалик қулай ва керакли эканини тўлиқ очиб бермайди.