Глобал сув инқирози: дунёда сув ресурслари танқислиги ва асосий сабаблар

Дунёнинг айрим ҳудудларида сув истеъмоли табиат қайта тиклай оладиган миқдордан анча ошиб кетган. Бу ҳақда БМТнинг Озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги ташкилоти маълумотларига таяниб, «Visual Capitalist» хабар берди.

Ушбу харита мамлакатлар бўйича сув танқислигини кўрсатади, бу кўрсаткич тоза сувни олиш ҳажмини қайта тикланадиган сув ресурсларига нисбатан ўлчайди.

100 фоиздан юқори кўрсаткичга эга мамлакатлар ҳар йили табиий равишда мавжуд бўлган сувдан кўпроқ истеъмол қилмоқда ва кўпинча ерости сувларини камайтириш ёки денгиз сувини тозалаш (десалинизация) орқали бу фарқни қопламоқда.

Сув қишлоқ хўжалиги, саноат ва кундалик ҳаёт учун жуда муҳим бўлгани сабабли, иқлим ўзгариши ва талаб ортиб бораётган шароитда бу номутаносибликлар тобора аҳамият касб этмоқда.

Мамлакатлар бўйича сув танқислиги даражалари

Қуйида 2022-йилга оид энг сўнгги маълумотлар келтирилган:

Айрим мамлакатлар ўз табиий сув захираларидан 10–30 баравар кўпроқ фойдаланмоқда.

Кувайт катта фарқ билан етакчи, у қайта тикланадиган сув захираларининг 3850 фоизига тенг миқдорда сув ишлатади. Бирлашган Араб Амирликлари 1509,9 фоиз билан кейинги ўринда бўлиб, бу денгиз сувини тозалаш ва қайта тикланмайдиган ер ости сувларига катта боғлиқликни кўрсатади.

Юқори сув танқислигига эга мамлакатлар асосан Яқин Шарқ ва Шимолий Африкада жойлашган, чунки бу ҳудудлар табиатан қуруқ иқлимга эга ва табиий сув захиралари секин тўлдирилади. Айрим мамлакатларда сувни кўп талаб қиладиган қишлоқ хўжалиги ҳам қўшимча босим яратади.

Саудия Арабистони 974,2 фоиз кўрсаткич билан учинчи ўринда, Ливия ва Қатар эса мос равишда 817,1 фоиз ва 431 фоиз кўрсаткичлар билан кейинги ўринларда туради.

Ҳатто нисбатан паст даражада ҳам айрим мамлакатларда сарф меъёрдан ошиб кетган. Масалан, Ўзбекистон ва Иордания мос равишда 123 фоиз ва 105 фоиз кўрсаткичлар билан 100 фоиз чегарасидан юқорида.

Хитой ўз қайта тикланадиган сув ресурсларининг 41,5 фоизини ишлатади, АҚШда эса бу кўрсаткич 28,2 фоиз.

Бошқа ҳудудларда, масалан, Папуа – Янги Гвинея, Боливия ва Конго Демократик Республикасида сув захиралари жуда катта, аммо иқтисодиёт нисбатан ривожланмагани сабабли сув танқислиги деярли йўқ. Масалан, Конго ДР ҳудудида дунёдаги иккинчи энг йирик дарё тизими бўлган Конго ҳавзасининг 62 фоизи жойлашган. Конго ушбу маълумотлар тўпламида сув танқислиги нолга тенг бўлган ягона мамлакатдир.

Сунъий сув манбаларига боғлиқлик

Ўз сув лимитидан ортиқча фойдаланадиган мамлакатлар бу фарқни қоплаш учун қайта тикланмайдиган манбаларга таянади.

Бундай усуллардан бири – «қадимий ерости сувларини қазиб олиш» бўлиб, унда чуқур қатламлардаги сув юзага чиқарилади, аммо ёмғир сувлари етарли даражада уни қайта тўлдирмайди. Бу амалиёт Яқин Шарқ ва Шимолий Африкада қўлланилса-да, АҚШ ва Хитойда ҳам кенг тарқалган.

Яқин Шарқ каби қуруқ ҳудудларда жойлашган мамлакатлар денгиз сувини ичимлик сувига айлантирувчи десалинизация технологиясида етакчи ҳисобланади. Бу жараён одатда кўп энергия талаб қилади ва қиммат, аммо сўнгги технологиялар уни анча самарали қилмоқда ва бу соҳани инвестиция учун қизиқарли йўналишга айлантирмоқда.

Иқлим ўзгариши ва талаб ортиб бориши билан сув ресурсларининг етишмаслиги иқтисодий ўсиш учун янада муҳим чекловга айланмоқда.

Табиий сув имкониятларидан ортиқ фойдаланаётган мамлакатлар келажакда десалинизацияни кенгайтириш, талабни қатъий бошқариш ёки самарали инфратузилмага сармоя киритишга мажбур бўлади, бу эса сувни стратегик ва иқтисодий жиҳатдан муҳим омилга айлантиради.