«Ўйин қоидалари ўзгариши». Тадбиркорлар қуёш энергиясини давлатга сотиш нархи кескин пасайтирилишидан хавотир билдирди

Ўзбекистонда қуёш панеллари ўрнатган тадбиркорлар ортиқча электр энергиясини давлатга сотиш тарифи 1 kWh учун белгиланган 800 сўмлик нарх 250 сўмга туширилиши мумкин. Бу масала Ўзбекистон Либерал-демократик партия ташкил этган медиамулоқот давомида тадбиркорлар томонидан кўтарилди.

Тадбиркорлардан бири завод ҳудудига 350 kW қувватли қуёш панеллари ўрнатилганини, ҳозир яна шунча қувват қўшиш режалаштираётганини айтди. Унинг таъкидлашича, амалдаги тартиб бўйича ортиқча ишлаб чиқарилган электр энергияси давлатга 800 сўмдан сотилмоқда.

Бироқ ижтимоий тармоқларда тарқалаётган ҳужжат лойиҳасига кўра, бу тариф 250 сўмга туширилиши мумкин. Тадбиркор бу қарорни иқтисодий жиҳатдан адолатсиз деб баҳолади. Унинг айтишича, тадбиркорлар электр энергиясини давлатдан 1000 сўм атрофида сотиб олаётган бир пайтда, уни 250 сўмдан сотиш мажбурияти инвестицияларнинг самарадорлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин.

«Нимага давлатдан сотиб олсак, 1000 сўмдан сотиб оламиз, агар сотсак 250 сўмдан сотамиз – қани бу ерда адолат? Шу тўғрими? Энди 250 сўмдан сотиш иқтисодий томондан бизга қанчалик тўғри келиш-келмаслигини ўйлаб қолдик», — дея мурожаат қилди тадбиркор медиамулоқотда.

Масала юзасидан Қонунчилик палатаси депутати Бобур Бекмуродов тегишли қўмита бу муаммони ўрганишни бошлаганини маълум қилди. Унинг сўзларига кўра, мамлакат бўйлаб «800 сўмдан сотиш» шартига ишониб, қуёш энергетикасига йирик сармоя киритган тадбиркорлар сони кам эмас.

Депутат, шунингдек, 250 сўмлик тариф қандай ҳисоб-китоблар асосида шакллантирилгани ҳам ўрганилишини айтди. Хусусан, давлат бошқа электр энергияси ишлаб чиқарувчилардан электрни қандай нархда сотиб олаётгани ва тадбиркорлар учун белгиланадиган тариф мутаносиблиги таҳлил қилинади.

Бекмуродов давлат тадбиркорлардан электр энергиясини 800 сўмдан харид қилиш бўйича узоқ муддатли кафолат олмаганини ҳам қўшимча қилди.

«ЎзЛиДеП» раиси Актам Ҳайитов эса тадбиркорлар нафақат «ўйин қоидалари» ўзгариши, балки давлатнинг мавжуд шартлар бўйича тўловларни ўз вақтида амалга оширмаслиги муаммосига ҳам дуч келаётганини таъкидлади. Унинг айтишича, масала бўйича парламент назорати эшитуви ташкил қилиниши ва шартномаларнинг ҳуқуқий жиҳатлари чуқур таҳлил қилиниши мумкин.

«Бу билан тизимли шуғулланиш учун қўмитамизнинг кучи етарли. Фракциямиз билан биргаликда бу борада парламент назорати эшитувини ташкил қилсак-да, кейин каттароқ даражага ҳам олиб чиқамиз. Унгача буни юридик нуқтайи назардан чуқурроқ ўрганамиз: шартномалар қандай тузилган, томонларнинг масъулияти қандай бўлган?» – деди «ЎзЛиДеП» раиси.

800 сўмлик тариф нимага асосланган?

2021 йил 10 декабрда «Гидроэнергетикани янада ривожлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги президент қарорига кўра, жисмоний ва юридик шахслар томонидан ўз эҳтиёжи учун ўрнатилган қуввати 1 МВтгача бўлган қуёш, шамол ва биогаз электр станцияларида ишлаб чиқарилган ортиқча электр энергияси давлат томонидан сотиб олинади.

Ҳужжатга мувофиқ, электр энергияси II тариф гуруҳи истеъмолчилари учун амал қилувчи электр тарифининг 80 фоизи миқдорида харид қилиниши қайд этилган.

Эътиборли жиҳати, қарорда давлат томонидан электр энергиясини кафолатланган тарзда харид қилиш ваколати берилган орган томонидан камида 10 йил муддат давомида харид қилиниши белгиланган.

Ҳозир амалдаги тарифлардан келиб чиқиб, қуёш панеллари орқали ишлаб чиқарилган ортиқча электр энергиясини харид қилиш нархи 800 сўмни ташкил қилмоқда. Энди эса муҳокама қилинаётган янги лойиҳа ушбу тарифни 250 сўмгача туширишни назарда тутмоқда.

Қизиғи, 2025 йилнинг октябр-ноябр ойларида Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ушбу тарифни пасайтириш таклифини илгари сурганди. Ўшанда харид нархини 700 сўмгача (80 фоиздан 70 фоизга) тушириш режалаштирилган, бироқ лойиҳа тасдиқланмаганди. Навбатдаги уринишда эса тарифни уч баробардан кўпроққа камайтириб, 250 сўмгача тушириш таклиф қилинмоқда.


«10 йиллик кафолатли битимни бекор қилишга ҳеч кимнинг ҳаққи йўқ»

Иқтисодчи Отабек Бакиров қуёш панеллари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясини харид қилиш тарифини пасайтириш эҳтимоли юзасидан муносабат билдирди.

Иқтисодчининг фикрича, амалдаги президент ва ҳукумат қарорларида юридик истеъмолчилардан қуёш панеллари орқали ишлаб чиқарилган электр энергиясини камида 10 йил давомида харид қилиш белгиланган. Шу сабаб 10 йил муддатга тузилган кафолатли битимларни бир томонлама ўзгартириш ёки бекор қилиш мумкин эмас.

Бакиров яна бир муаммога эътибор қаратган. Унинг таъкидлашича, ҳозиргача ҳам қуёш панеллари орқали давлат тармоғига электр узатаётган тадбиркорларга тўловлар бир неча ой давомида кечиктириб берилмоқда. Иқтисодчи бу ҳолатни энергетика тизимидаги номутаносиб ёндашув сифатида баҳолаган. Унинг фикрича, тадбиркорлар ва аҳолидан қарздорлик бўйича қатъий талаб қилинаётган бир пайтда, энергетика тизимининг ўзи сотиб олинган ва аллақачон фойда кўрилган электр энергияси учун ойлар давомида ҳақ тўламаётгани оддий ҳолга айланган.

Шунингдек, Бакиров кўплаб тадбиркорлар қуёш панелларини фақат ўз маблағи ҳисобидан эмас, балки кредит ва қарзлар эвазига ўрнатганини қайд этган. Айрим тадбиркорлар бунинг учун мол-мулки ва активларини гаровга қўйган.

«Тадбиркорлар “панелбозлик” кампанияси пайти нафақат ўз ҳисобидан, қарз ва кредит олиб ҳам қуёш панелларини ўрнатишган, мулки ва активларини гаровга қўйишган. Тўловларнинг кескин пасайтирилиши юзлаб миллиард, балки триллионлаб сўм кредитларнинг тўланмай, муаммолига айланиши ва тадбиркорларнинг активларидан ажралиб, банкрот бўлиши ҳам дегани», — дея ёзди иқтисодчи.

У шунингдек, агар тадбиркорлардан сотиб олинадиган электр энергияси нархини пасайтириш ҳақида қарор қабул қилинса ҳам, бу фақат янги битимларга нисбатан қўлланиши кераклигини қайд этди. Бакировнинг фикрича, айни пайтда тадбиркорлардан харид қилинаётган электр энергияси нархи пасайтирилса, аҳоли учун электр тарифлари ҳам мутаносиб равишда қайта кўриб чиқилиши лозим.

Умуман олганда, қуёш панеллари бўйича давлатнинг «ўйин қоидалари»ни ўзгартиришга уриниши минглаб тадбиркорларнинг инвестицион ҳисоб-китобларини издан чиқариши мумкин. Чунки кўплаб бизнеслар айнан давлат берган 10 йиллик кафолат ва амалдаги тарифларга ишониб, миллиардлаб сўм сармоя киритган, кредит олган ва активларини гаровга қўйган.

Энди эса тарифни уч баробар пасайтириш ташаббуси инвесторлар учун хавфли сигнал сифатида баҳоланиши турган гап. Агар амалдаги битимлар шартлари бир томонлама ўзгартирилса, бу нафақат қуёш энергетикаси, балки умуман Ўзбекистондаги инвестицион муҳит ва давлат кафолатларига бўлган ишончга ҳам жиддий зарба бериши мумкин.

Эслатиб ўтамиз, Vaqt.uz аввалроқ қуёш панелларини ўрнатиш тартиби ва бунинг афзалликлари ҳақида батафсил йўриқнома тайёрлаган эди.