Путин «ставка»ни кўтарди: У Донбасс масаласида «барча давлатлар»га шарт қўйди

Россия-Украина музокаралари якунида Украина делегациясига раҳбарлик қилаётган президент офиси раҳбари Буданов мулоқот «ҳақиқатан ҳам конструктив ўтганини» қисқа ва лўнда қилиб маълум қилди. Ҳозирча эришилган ягона ва салмоқли натижа — асирларни «157 га 157» формуласи бўйича алмашиш борасидаги келишув бўлди. Бу ҳақда биринчилардан бўлиб хабар берган Уиткофф ўз одатий мўътадил-ижобий услубида баёнот берди.

«Тинчлик музокаралари атрофлича ва самарали кечди. Ҳали олдинда анча иш кутиб турган бўлса-да, доимий дипломатик мулоқот сезиларли натижалар бермоқда ва Украинадаги урушни тўхтатиш борасидаги саъй-ҳаракатларни олға сурмоқда. Муҳокамалар давом эттирилади ва яқин ҳафталарда навбатдаги силжишлар кутилмоқда», — деди у.

Америкаликлар иштирокида ўтаётган деярли барча музокара раундлари шундай изоҳлар билан кузатилмоқда, бироқ бу каби «конструктивлик»нинг чексиз такрорланиши ҳозирча тинчлик сари ташланган реал қадам деб баҳолаш мумкин бўлган натижаларни бермади.

Москванинг қатъий шарти: Донбассни халқаро тан олиш

Боз устига, Абу-Дабидаги учрашувнинг иккинчи раунди давомида Россиянинг «ТАСС» давлат агентлигига сиздирилган маълумотларга кўра, Москва тинчлик битими доирасида нафақат бутун Донбасс ҳудудини топширишни, балки унинг Россия таркибига киришини «барча давлатлар» томонидан тан олинишини талаб қилмоқда. «барча давлатлар» деганда айнан кимлар назарда тутилаётганига эса аниқлик киритилмаган. Шундай бўлса-да, бу ҳолат Москванинг позицияси кескинлашганидан билвосита далолат бериши мумкин — яъни Кремл ўт очишни тўхтатиш учун асосий шарт сифатида Донбасс (ва бошқа эгалланган ҳудудлар) нинг Россия ҳудуди эканини ҳуқуқий жиҳатдан тан олинишини талаб қилиши эҳтимоли бор.

Трампнинг матбуотга сиздирилган 27 банддан иборат дастлабки тинчлик режасида эса мазкур ҳудудлар устидан Россия юрисдикцияси фақат Вашингтон томонидан тан олиниши ҳақида сўз борган эди. Путин ўтган йил охирида ушбу формулани очиқламаган ҳолда, ҳудудларнинг «етакчи халқаро иштирокчилар» томонидан ҳуқуқий тан олиниши ҳақида гапирган эди. Зеленский эса Украина ва унинг иттифоқчилари томонидан ҳудудий йўқотишларни ҳуқуқий тан олиш ҳақида гап ҳам бўлиши мумкин эмаслигини, бу ерлар «вақтинча босиб олинган ҳудудлар» мақомида қолишини аллақачон билдириб ўтган.

Жанг майдонидаги вазият ва жамоатчилик фикри

Маълум бўлишича, Киев ҳозирча ҳудудий ён беришларга мутлақо рози эмас, бу борадаги музокаралар ҳали ҳам давом этмоқда. Ҳарбий ҳаракатлар эса тўхтагани йўқ. Украина Россия ҳудуди ичкарисига дронлар билан зарба бермоқда. Баъзи маълумотларга кўра, ҳозирда Украина Қуролли Кучлари ихтиёридаги илк узоқ масофали «Фламинго» ракеталаридан (учиш масофаси 500 километрдан анча юқори) ҳам фойдаланила бошланган. Россия армияси эса ўз навбатида Украинадаги объектларга, жумладан, энергетика инфратузилмасига зарбалар беришда давом этмоқда. Украина яқин кунларда Белгородга ҳам худди шундай зарба бериб, шаҳарни электр ва иссиқлик таъминотидан узиб қўйди. Шунга қарамай, энергетика тизимидаги носозликлар ва Киев ҳамда бошқа шаҳарлардаги музлаб қолган хонадонлар ҳам Зеленскийни принципиал ён беришларга мажбур қила олмади. Қолаверса, жамоатчилик фикри даражасида ҳам Украина фуқароларининг аксарияти «ҳудудлар эвазига тинчлик» формуласига қарши чиқмоқда. Гарчи бундай фикрдагилар улуши 2022 йилдаги 80 фоиздан ҳозирги кунда 52 фоизга тушган бўлса-да, барибир кўпчиликни ташкил этмоқда.

Ҳудудий алмашув ва ҳарбий техник масалалар

Агар Россия Украина Қуролли Кучларини Донбассдан (ҳозирда улар ҳудуднинг 20 фоизини назорат қилмоқда) олиб чиқишни талаб қилса, назарий жиҳатдан Донбассдаги ерларни Россия қўшинлари бироз илгарилашга муваффақ бўлган Суми ва Днепропетровск вилоятларидаги ҳудудларга алмашиш варианти юзага келиши мумкин. Аммо ҳозирча у ерларда фақат кичик ҳудудларгина назоратга олинган. Маълум бўлишича, Киев ҳозирча бундай алмашувга ҳам рози бўлмаяпти.

Абу-Дабида ҳарбий масалалар бўйича алоҳида гуруҳ ҳам иш олиб борди. Мазкур гуруҳ ўт очишни тўхтатиш режими кучга кирган тақдирда келишиш осонроқ бўлган техник жиҳатларга эътибор қаратган. Булар кўплаб ҳарбий можароларда қўлланиладиган стандарт амалиётлардир: оғир қуролларни тўқнашув чизиғидан узоқлаштириш масофаси, ушбу чизиқнинг аниқ белгиланиши, мониторинг жараёнлари ҳамда юзага келадиган кескин вазиятларни зудлик билан ҳал этиш тартиблари.

Дипломатик босим ва Европа кучларининг жойлаштирилиши

Абу-Дабидаги музокаралар арафасида Россия Ташқи ишлар вазирлиги Москванинг позицияси кескинлашиши мумкинлигига ишора қилди. Бунда улар Украина Қуролли Кучларининг янги йил арафасида Путиннинг қароргоҳи жойлашган Новгород вилоятига уюштирган ва баъзилар томонидан деярли унутилган ҳужумини эслатиб ўтди. Ўша ҳужумдан сўнг Москва ҳақиқатан ҳам позицияси қатъийлашишини ваъда қилган эди, бироқ тафсилотлар очиқланмади. Трамп эса ўз навбатида ушбу ҳужум айнан Путиннинг қароргоҳига қарши қаратилгани ҳақидаги версияга қўшилмади.

Шу билан бирга, Киев ва унинг европалик иттифоқчилари Украина ҳудудида Европа кучларини жойлаштириш бўйича келишувга эришган кўринади. Киевга ташриф буюрган НАТО бош котиби Рютте 3 феврал куни Олий Рададаги нутқи чоғида шундай келишув борлигини тасдиқлади. Унинг таъкидлашича, «хоҳловчилар коалицияси» гуруҳига кирувчи давлатларнинг қуруқлик, ҳаво ва денгиз кучлари ўт очиш тўхтатилгандан сўнг дарҳол Украинага жойлаштирилади. Масаланинг бундай қўйилиши Россия позициясига мутлақо зид бўлиб, Абу-Дабидаги учрашув вақтида бу борада ҳеч қандай муроса белгилари сезилмаган.

Хавфсизлик кафолатлари: «Хоҳловчилар коалицияси» режаси

Британиянинг «The Financial Times» нашри яқинда эълон қилган баёнотга кўра, Киевга бериладиган хавфсизлик кафолатлари формуласи тахминан қуйидагича кўриниш олиши мумкин: Россия томонидан янги ҳужум уюштирилган тақдирда, АҚШ ва Европа давлатлари босқичма-босқич амалга ошириладиган «мувофиқлаштирилган ҳарбий жавоб» қайтаради. Дастлабки реакция бир сутка ичида дипломатик ультиматум шаклида бўлиши лозим, шундан сўнг Украина Қуролли Кучлари ҳаракатга келади ва уларга «хоҳловчилар коалицияси» қўшинлари қўшилади. Можаро кенгайиб кетган тақдирда эса, ўт очишни тўхтатиш режими биринчи марта бузилганидан кейин 72 соатдан кечикмай, жараёнга АҚШ қўшинлари ҳам жалб этилади.

Режанинг заиф томонлари ва ҳуқуқий тўсиқлар

Москванинг «тинчлик режаси»ни бундай кўринишда қабул қилиши амримаҳал. Бироқ, бундан қатъи назар, ушбу режанинг ўзи ҳам тўлақонли ҳаётийдек кўринмаяпти. Биринчидан, бундай кафолатлар ҳатто НАТО Шартномасининг 5-моддасида аъзо давлатлар учун кўзда тутилган мажбуриятлардан ҳам қатъийроқ кўринмоқда. Финляндия бундай ўта юқори мажбуриятларга қарши чиққани ҳам бежиз эмас. Шубҳасиз, бошқа давлатлар томонидан ҳам эътирозлар янграйди. Иккинчидан, қоидабузарлик фактини тасдиқлаш ва кенг кўламли урушни бошлаш механизмлари тушунарсиз — жараён ҳаддан ташқари «автоматик» тарзда белгиланган. Учинчидан, «хоҳловчилар коалицияси»нинг ўзи ҳуқуқий жиҳатдан расмийлаштирилмаган иттифоқдир, қолаверса, унга қўшилган мамлакатларнинг қуролли кучларини ҳаракатга келтиришнинг қонуний механизми ҳам мавжуд эмас. Тўртинчидан, АҚШ ҳозирча бундай режага қўшилишга тайёрлигини ҳеч қандай шаклда тасдиқлагани йўқ. Жумладан, АҚШ Конгресси Сенати ҳатто НАТО аъзоси ҳам бўлмаган Украина манфаатлари йўлида ядровий давлат билан деярли автоматик ва чақмоқ тезлигидаги урушга киришни кўзда тутувчи битимни ҳеч қачон ратификация қилмайди. Шунга қарамай, Россиянинг ўзида «ғалаба» сифатида тақдим этиш қийин бўлган бундай шартлар асосида Москванинг ҳарбий ҳаракатларни тўхтатишидан нима наф, деган савол ҳам очиқ қолмоқда.

Тўғри, ушбу режага киритилиши мумкин бўлган ўзгаришлар ҳақида ҳам айрим маълумотлар сиздирилди. Унга кўра, «хоҳловчилар коалицияси» ҳарбийлари дастлаб Украинага жойлаштирилмайди, балки фақат янги ҳарбий можаро бошланиб, унга Украина Қуролли Кучларининг ўзи киришганидан кейин (реакция кўрсатиш тартибида) етиб келади. Расман бу Москванинг «Украинада ҳеч қандай НАТО қўшинлари ва инфратузилмаси бўлмаслиги керак!» деган талабига мос келади. Улар амалда урушга кирадими-йўқми — бу энди бутунлай бошқа масала.

Европанинг музокаралардаги роли ва Франция ташаббуси

Европа музокаралар столида ўз ўрнига эга бўлишни истаётгани ҳақида тобора кўпроқ ишоралар бермоқда. Москва билан мулоқот қилиш учун Европа махсус вакилини тайинлаш мавзуси ўтган йилиёқ ўртага ташланган эди. Бу мантиқан тўғри, чунки Европа билан келишувларсиз Украинада бирон-бир узоқ муддатли тинчлик ўрнатиб бўлмайди. Бундай келишувнинг ажралмас қисми бўлган Россияга нисбатан санкцияларнинг бекор қилиниши ҳақида-ку гапирмаса ҳам бўлади. Россия томони европаликларнинг принципиал масалалардаги кескин позициясини инобатга олиб, ҳозирча улар билан алоқа қилишга унчалик иштиёқ билдирмаяпти, бироқ эртами-кечми томонлар барибир музокаралар столига ўтиришига тўғри келади. Махсус вакил шахси муҳим аҳамиятга эга, бироқ унинг номзоди ҳам Москва, ҳам Киев билан келишилган бўлиши лозим. Акс ҳолда, у низо томонларининг қўллаб-қувватловидан маҳрум, мулоқотга қобилиятсиз бир вакил бўлиб қолаверади.

Шунингдек, Франция президентининг маслаҳатчиси эълон қилинмаган (ва расман тасдиқланмаган) ташриф билан Москвада бўлди. Афтидан, Путин ва Макрон ўртасидаги янги мулоқотлар эҳтимоли муҳокама қилинган, бироқ Кремл спикери Песков таъкидлашича, «бу ҳафтада» бундай суҳбат режалаштирилмаган. Бу ўзига хос тарзда тушунарли ҳолат. Аввал барибир Трамп билан «фикр алмашиб олиш» талаб этилади.