«Putinning miyasi» deb ataluvchi Dugin kim va uning dunyoqarashi qanaqa?

2025 yilda rossiyalik faylasuf Aleksandr Dugin yangiliklarda tez-tez ko‘zga tashlana boshladi. U «Kelajak forumi—2050»ni tashkil qildi. Unda Sergey Lavrov va Ilon Mask ishtirok etdi. Shuningdek, u uyushtirgan «Paladina» xalqaro aksilglobalchilar ligasi»ga butun dunyodan ultrato‘ng siyosatchilar va aktivistlar yig‘ildi. Duginning o‘zi ingliztilli Youtubeʼda tez-tez paydo bo‘lmoqda, Rossiya davlat humanitar universitetda esa uning boshqaruvi ostida Oliy siyosat maktabi ish boshladi. Moskva Davlat universitetida esa Dugin «g‘arbshunoslik» bo‘yicha — «g‘arb sivilizatsiyasi»ni tahlil va tanqid qilishga qaratilgan ma’ruzalar seriyasi boshladi.

G‘arb jurnalistlari Duginni Putinning bosh mafkurachisi deb atashadi, garchi Putin Duginning nuqtayi nazaridan ilohomlanishiga to‘g‘ridan to‘g‘ri isbot bo‘lmasa-da. Biroq, «Meduza» nashri manbalari 2022 yilda uning qizi uyushtirilgan suiqasddan halok bo‘lgach, Duginning Kremldagi ta’siri orta boshlaganini tasdiqlashgan.

Xo‘sh, bu faylasuf nimasi bilan hokimiyatga real yordam bera oladi? Uning o‘zi nimaga astoydil ishonadi? U jahon ultrao‘ng millatchilarga qay darajada mansub? «Meduza» nashri britaniyalik tarixchi, Daniyadagi Orxus universiteti professori Mark Sejvik bilan suhbatlashdi. U 20 yildan ziyod vaqtdan buyon Duginni o‘rganib keladi.

— Aleksandr Dugin ko‘pincha Ukrainaga qarshi urushda Putinning mafkurachisi sifatida tilga olinadi. Biroq, ko‘pchilik hamon Dugin kimligi va qanday g‘oyalarni targ‘ib qilishini bilmaydi.

— Uni, albatta, aynan bir narsaga bog‘lash qiyin. Fikrimcha, ko‘pchilik bunga qo‘shilmasligini bilaman, Dugin traditsionalist sifatida tanilib boshlagan va hanuzgacha shunday qolmoqda. Ha u rivojlana turib, vaqti-vaqti bilan turdosh hududlarga o‘tib turgan, biroq asos sifatida u avvalgidek eng birinchi pozitsiyalariga, aynan fransz faylasufi Rene Genon traditsionalizmining o‘z talqiniga sodiq.

— Genonning traditsionalizmidan bexabarlar uchun: u haqida va uning Dugin bilan aloqalari haqida nimalarni bilish kerak?

— Bu frnatsuzlardan yetishib chiqqan shunday bir ezoterik falsafa bo‘lib, XX asr boshida eng avvalo Rene Genon tomonidan rivojlantirilgan. U Genon tomonidan «Primordial traditsiya» — barcha madaniyatlarda eng dastlabki vaqtlarda mavjud bo‘lgan umuminsoniy qadriyatlarga tayanadi. Bu traditsionalizmga ko‘ra, jumladan, barcha dinlar uchun ham umumiy asos. Mana, bularning barchasi nega «traditsionalizm» deb ataladi: gap oddiy konservatizm haqida emas, shu eng birinchi paydo bo‘lgan An’anaga tayanish va uni tiklashga bo‘lgan urinish haqida bormoqda.

Bu g‘oya anchadan buyon mavjud va traditsionalizm uni zamonaviylikni fundamental tanqid qilish bilan birga olib boradi. Zamonaviylikning muammosi nimada? Gap shundaki, Uyg‘onish davri boshlanishi va Buyuk fransuz inqilobi davri o‘rtasida u An’ana bilan aloqani uzib qo‘ygan. Shu sababli muhim (ma’naviy) narsalar haqida qayg‘urish o‘rniga odamlar muhim bo‘lmagan — masalan, texnologik rivojlanish yoki traditsionistlarning nuqtayi nazariga ko‘ra, haqiqatga mos kelmaydigan insonlar tengligi, aslida yo‘q bo‘lgan demokratiya g‘oyasi kabi saroblar va h.k.lar haqida o‘ylay boshlashgan.

— Tushunishimcha, Dugin pravoslavlik, aynan rus pravoslavligi (aytaylik, yunon emas) haqidagi traditsionalizm versiyasini taklif etmoqda — bu Primordial traditsiyaga eng yaqin madaniyat hisoblanadimi?

— Ha, bu traditsionalistik g‘oyaga u kiritgan eng muhim o‘zgarish hisoblanadi. Chunki Genon g‘oyasida An’ana Sharqda («Orient») — biz hozir Yaqin va Uzoq Sharq deb atalayotgan joyda — hinduiylik va islomda topilishi mumkin, deb nazarda tutilgan. Dugin esa «Sharq» deganda rus sivilizatsiyasini nazarda tutadi. O‘zining ishlaridan birida u rus pravoslavligi An’anani aks ettirishini ta’kidlagan.

— «Orient» haqida: bu yerda Genon oriyentalizmi Dugin tomonidan g‘arbning Rossiyaga nisbatan ekzotikalovchi qarashlariga aylantirib yuborilgandek: mana sizlarga An’anadan uzilmagan sirli sharqona madaniyat, degandek.

— Said yozganidek, Genon ham Yaqin Sharq haqida xuddi shunday fikrlash sxemasiga ega bo‘lgan, faqat uni teskarisiga aylantirgan. Masalan, Said yevropaliklarni Sharqni turg‘un holatda qotib qolgan, deb hisoblaganlari uchun tanqid qilgan, Genon esa: «Bu ajoyib-ku?! Sharq o‘zgarmaydi!» — degan. Yoki, Saidning yozishicha, yevropaliklar Yaqin Sharq irratsional deb hisoblashgan, Genon esa: «Bunisi ham ajoyib! Yaqin Sharqda o‘sha sizlarning «ratsionallik»laring yo‘q», — degan. Buni Rossiyaga nisbatan qo‘llash nechog‘lik o‘rinli ekanligini bilmadim, chunki Said Rossiyani ko‘rib chiqmagan. Lekin shunisi aniqki, mamlakat qancha uzoq bo‘lsa odamlar uni ekzotiklashtirishga shunchalik moyil bo‘lishadi.

— Hozir siz Duginning Rossiya siyosatidagi rolini qanday baholagan bo‘lardingiz? G‘arbda uni «Putinning miyasi» deb atashadi, rossiyalik ekspertlar esa u hech qanday ta’sir kuchiga ega emas, deb ko‘p takrorlashadi.

— Haqiqat qayerdadir o‘rtada. G‘arb haqida gapirganingizda, gap birinchi navbatda g‘arblik jurnalistlar haqida boradi. Ularga esa «Putinning miyasi» yoki «Putinning Rasputini» kabi sarlavhalar yoqadi — kim ham bunaqasini ishlatishdan o‘zini tiya oladi?

Biroq, Duginning karyerasi chog‘ida Rossiya siyosati markazi siljiganini ham ular sezib turishibdi. Dugin Yelsin yillarida boshlaganida uning nazariyalari meynstrimdan uzoq edi. Biroq o‘shandan buyon meynstrim uning qarashlariga yaqinlashib bordi, bu esa Duginning mashhurlashuvi va muhim shaxsga aylanib borayotganini tushuntiruvchi sabablardan biri. 

Avval Putin Dugin kim ekanini bilmaydi, deb ishonch bilan aytish mumkin edi. Keyinroq, Kremlda kimdir uning kimligini bilgan, ma’qullagan, chunki Dugin ommaviy muhitda tez-tez paydo bo‘la boshladi, bu esa yuqorining ma’qullovisiz qiyin narsa. Ayni paytda Putin Duginning nuqtayi nazaridan aniq boxabar. Lekin bu ham Putin Duginga ergashadi, deyish uchun asos bo‘la olmaydi. Putin — amaliy siyosatchi, uning o‘z miyasi, o‘z dunyoqarashi, o‘z motivatsiyasi bor.

Lekin mohiyat shundaki, ayni paytda bizga ochiqlanib borayotgan Putinning dunyoqarashi Duginning dunyoqarasi bilan ham mos tushmoqda.

— Duginning ta’sir kuchi borasida rossiyalik va g‘arblik kuzatuvchilarning baholashlari o‘rtasidagi bu qadar katta tafovut nimadan, deb o‘ylaysiz?

— Insonning shunday bir xususiyati bor: agar siz kimdandir norozi bo‘lsangiz, vaziyatni siz o‘zingizda emas, o‘sha insonlarda nimadir boshqacha ekani bilan tushuntirasiz. Masalan, tabiiyki, menda o‘z rafiqam bilan munosabatlarim juda yaxshi, biroq agar janjallashib qolgudek bo‘lsak, men katta ehimol bilan o‘zimda emas, muammo unda deb o‘ylab boshlayman. Insonning tabiati shunaqa. Shu sababli g‘arb jurnalistlari G‘arb qandaydir xatoga yo‘l qo‘ygan, qandaydir ishni boshqacha qilganini nazarda tutmaydigan tushuntirishlarni axtarishadi. Masalan, hammasiga qattol rus faylasufi aybdor, degan qarashni. Garchi men siyosatchi bo‘lmasam ham, tangoda ikki kishi raqsga tushadi, mojaro uchun ikki kishi kerak. 

Rossiyalik jurnalistlarga bo‘layotgan voqealarni tushuntirish uchun Duginning keragi yo‘q, ular har ikki tomonni yaxshiroq ko‘rishadi. Ba’zan G‘arb va Amerikaning pozitsiyasini tushuntirish uchun Duginning ayrim fikrlarini ham takrorlashadi. Hozir bu g‘oyalar shunchalik keng tarqalganki, aynan undan olishayotgani ham aniq emas.

— «G‘oya» deganda siz liberalizmni tanqid qilishni aytyapsizmi?

— Ha, eng avvalo zamonaviylik, zamonani, ayniqsa g‘arb zamonaviyligini, demakki, g‘arb sivilizatsiyasini tanqid qilishni. Qarang, Dugin nima qiladi: u avval Sharq va ezoterikani Rossiya realliklariga moslab oladi, so‘ngra geosiyosiy istiqbolga olib chiqadi. U: zamonaviylik — bu G‘arb, an’analar — bu Sharq, deydi. Bu sivilizatsiyalar to‘qnashuvini, Sharq va G‘arb o‘rtasida qiyomat mojarosini keltirib chiqaradi. Bu uning eng muhim g‘oyalaridan biri, chunki sovet ittifoqi parchalangach hamma birgalikda endi baxtli yashaymiz, deb o‘ylagandi, lekin bu hech qachon haqiqat bo‘lmagan, chunki Sharq va G‘arb o‘rtasida muqarrar sivilizatsion ziddiyat bor.

— Bu xuddi o‘zi amalga oshadigan bashoratga o‘xshaydi, amerikalik sotsiolog Semuel Hantingtonning «Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi» nazariyasi shu to‘qnashuvni keltirib chiqarish uchun asos bo‘lgani kabi.

— Yaxshi taqqos. Chunki qandaydir ma’noda Hantington va Duginni bir qatorga qo‘yish mumkin. Ularning o‘xshash fikri bo‘lgan, garchi ularning karyerasiga nazar tashlanadigan bo‘lsa, fikrlari uchun asos bo‘lgan narsalar juz’iy farq qilgan. Biroq savol tug‘iladi: nega Hantingtonning nazariyasi bu qadar mashhurlashdi? Chunki insonlar qandaydir vaziyat pishib yetilayotganini sezib turishardi. Dugin va uning «Geosiyosat asoslari» kitobi bilan ham vaziyat shunday. Bu kitob kerakli vaqtda kerakli joyda paydo blgan asar. 

— Dugin Rossiya davlatiga nima uchun kerak va evaziga nima oladi?

— U nimaga ega bo‘lishidan boshlay qolaylik — bu platforma va qo‘llov. U qo‘llovga avval ham ega edi, biroq 2014 yilgi «o‘ldirish kerak, o‘ldirish kerak, o‘ldirish kerak» degan mashhur chiqishidan so‘ng vaqtincha mosuvo bo‘lgan. Hozir qo‘llov yana paydo bo‘ldi, birvarakayiga qandaydir miqdorda pullar ham. Uning Sargrad instituti tomonidan tashkillashtirilgan «Kelajak forumi—2050» konferensiyasiga juda katta pul ketgan, tabiiyki, bu pullarni u to‘lamagan. U erisha olmagan narsa — Rossiya maxsus xizmatlari tomonidan samarali qo‘riqlov.

Rossiya davlati Dugindan nima olishiga kelsak… Uzoq vaqt uning yordami bilan Yevropadagi ultrao‘nglar bilan jips aloqa saqlanib qolindi. Masalan, Le Penga pullar bilan yordam qilindi va h.k. Fikrimcha, hozirgacha shunday. Boz ustiga, Dugin — juda yaxshi spiker va aftidan, Trampning atrofidagi insonlarga ham yoqadi.

— Yana shu narsa ko‘zga tashlanmoqdaki, Dugin doxil rossiyalik ultrao‘nglar so‘nggi o‘n yilda g‘arbdagi madaniy urushlarda faol ishtirok etmoqda.

— «Voukizm» va shunga o‘xshash narsalardami?

— Ha, garchi bu mavzu Rossiyada umuman dolzarb emas. Masalan, sportdagi transgender insonlar masalasi yoki Hollivuddagi qandaydir personaj qachon rad etilishi kabilar…

— Shunchaki, barcha ultrao‘nglar o‘zaro qattiq bog‘lanishgan. Ular bir-birlari bilan muloqot qilib turishadi va bir birlaridan mavzularni olishadi. 

Masalan, o‘zining birinchi prezidentlik davrida musulmonlarga AQSHga kirishga taqiq joriy etmoqchi bo‘lgandi. Fransiyada musulmonlar ko‘p va bu borada katta bahs-munozaralar bo‘lib turadi. Agar Fransiyada kimdir bunday taqiqni joriy etmoqchi bo‘lganida aynan nima uchunligini tushunsa bo‘lardi. Lekin AQSHda? Yo‘q. Shu sababli endiu meksikaliklarga taqiq joriy qilmoqchi — bu endi Amerika realliklariga ko‘proq moslashtirilgan taqiq. 

Yoki, aytaylik, yaqinda men xuddi shu aksil-«vokizm»ni mahka tutib olgan ispaniyalik o‘nglar bilan gaplashdim. Ispaniya juda rang-barang davlat. Chindan ham «woke» bo‘lgan hududlar bor, masalan, Barselona. Biroq men mamlakatning janubidan bo‘lgan kishi bilan gaplashgandim. Undan: «Mahalliy aholi voukizm haqida qanday fikrda?» — deb so‘radim. «Umuman o‘ylashayotgani yo‘q», dedi u. Shunda men o‘zimni ushladim va «Modomiki hech kimni tashvishlantirmayotgan ekan, bu haqda menga bunchalik uzoq so‘zlab berishning nima keragi bor edi?» — degan savoldan o‘zimni tiydim. Bunga javob kundek ravshan edi: bu ayni paytda barcha o‘nglarda juda muhim umumiy mavzu. Xalqaro darajada homogenizatsiya jarayoni ketmoqda. Boshqa bir suhbatdoshim ayganidek, «hozir bu muammo emas, lekin tez orada muammoaga aylanadi».

— Dugin — yumshoq kuchni eksport qilishning qulay varianti, yevropa va amerikalik ultrao‘nglar uchun «rus sivilizatsiyasi» fasadi, degan fikrga qanday qaraysiz? Bu konsepsiya uchun muhimroq bo‘lgan Konstantin Leontyev, Nikolay Danilevskiy va Lev Gumilyov g‘arbda kamroq tanilgani uchun qolib ketmayaptimi?

— Shubhasiz, yevroosiyolik tushunchasi anchadan buyon bor va bu nafaqat Duginga tegishli. Biroq, Duginning asosiy xizmatlaridan biri bu juda ko‘hna ruscha fikrga Genondan nimalardir qo‘shib, yangi jon baxshida eta olgani. Eng asosiysi — Leontyevdan masalan, televideniye uchun intervyu olishdan naf yo‘qligi. Agar intervyu olinadigan bo‘lsa ham u fransuz, ispan, ingliz va portugal tillarida so‘zlay olmaydi — Dugin esa bu sanalgan tillarning barchasida gapira oladi.

— Nega g‘arb ultrao‘nglari Duginni qo‘llashadi, holbuki uning «ruscha» yoki «yevroosiyocha sivilizatsiya»si aynan «g‘arb sivilizatsiyasi»ni dushman sanaydi?

— Bu juda muhim paradoks, u Rossiya va G‘arb o‘rtasida ma’lum bir ziddiyat yuz berib turgan ayni vaziyatda yanada dolzarblashmoqda. G‘arb ultrao‘nglarining mantig‘i shunday: umumiy mafkuraning zamonaviylikni tanqil qiluvchi traditsonalistik ularni bog‘lab turuvchi eng bazaviy darajasiga qaytish kerak. O‘ng qarashlarga ega amerikalik: «Men vatanparvar amerikalikman, shu sababli Putinni yaxshi ko‘raman», demaydi. Mantiq u o‘z fikrini quyidagicha ifoda etganda paydo bo‘ladi: «Men vatanparvar amerikalikman, men an’analarni hurmat qilaman, zamonaviylikdan jirkanaman. An’analarni hozir kim himoya qilmoqda? Putin!»

— 2000-yillar boshida siz traditsionalizm haqidagi kiobingizni yozganingizda, amerikaliklar va g‘arbiy yevropaliklarlar nazdida traditsionistlar qip-qizil telba ko‘rinishi haqida aytgan edingiz. Hozir ham bu qarash keskin o‘zgarmagandir?

— Deyarli o‘zgarmagan.

— Balkim ularning kuchi ham shundadir? Ko‘plab rossiyalik politologlar va sotsiologlar Dugin va Proxanov kabi insonlarni jiddiy qabul qilishmaganini aytishadi. Kimdir 2014 yil Qrim anneksiyasigacha, kimdir konstitutsion islohotlargacha yoki Ukraina bilan to‘laqonli urushgacha. Ularni ayblash qiyin, chunki bu insonlar chindan ham telbalardek ko‘rinishardi.

— Bu yerda ikkita moment bor. Birinchisi — yuqorida aytganimdek, meynstrim o‘zgarmoqda, va uning o‘zgarish jarayonida ilgari poygakda bo‘lgan odamlarning marginalligi kamayib, o‘rtaga chiqib kelmoqda. Bu nafaqat Rossiyada kuzatilayotgan jarayon. Men inglizman, agar ingliz siyosatiga qaralsa, Nayjel Faraj masxara obyektidan potensial bosh vazirga aylandi. Bu g‘alati, lekin meynstrim siljigani uchun shunday bo‘lmoqda. Dugin bilan ham shu narsa sodir bo‘ldi.

Ikkinchisi — Dugin yoshi o‘tishi bilan o‘zgardi. Agar Natsional-bolshevistik partiya (NBP) davriga qaytiladigan bo‘lsa, aniq bilmaymanu, gumon qilaman: ularning o‘zi ham o‘zlarini jiddiy qabul qilishmagan. Bu noformal musiqachilar kompaniyasi bo‘lib, shunchaki kayfu safo bilan band bo‘lishgan. Jiddiy siyosiy partiyadan ko‘ra absurdlar teatriga ko‘proq o‘xshashgan. Lekin absurd teatri vaqt o‘tishi bilan havoga uchdi, bugungi dugin 30 yil avvlgidan ko‘ra o‘ziga jiddiyroq munosabatda.

— Madaniyat tarixchisi Ilya Kukulinning nazariyasiga ko‘ra, Duginning 1990-yillardagi ekssentrikligi va yaqqol nojiddiyligiga qaramasdan, uning madaniyatga ta’sir o‘ta muhim, degan Alen de Benuadan o‘zlashtirgan g‘oyasi bo‘lgan. Unga ko‘ra, radikal o‘nglar muvaffaqiyat qozonishi uchun avvalo madaniyatni o‘zgartirishlari kerak. Shu sababli, masalan, u pop-musiqa haqida matnlar yozgan chiqar?

— Juda ajoyib izoh. O‘ng qanotdagi ko‘plar buni metasiyosat — madaniyatni, insonlarning fikrlash tarzini o‘zgartirish, deb atashadi. Agar natsional-bolshevistik partiyani san’at deb olinadigan bo‘lsa, bu nihoyatda siyosiylashtirilgan san’at bo‘lgan, to‘g‘rimi? Siyosiy san’at esa doimo madaniy taassurotlarni o‘zgartirishga intilib kelgan. Men NBP ham nimalarnidir o‘zgartirish harakat qilganiga ishonchim komil. NBP haqida kitob bor, «Avval quvnoqlik, so‘ngra dahshat», deb ataladi — ajoyib nomlash, mohiyatni juda aniq akslantirgan.

Yaqinda men shu yerda, Orxusa odamlar bilan ekstremistik tashkilotlar haqida gaplashdim. Jumladan o‘ta agressiv aksiyalar tashkillashtiradigan «Antifa» haqida ham. Talabalardan biri menga qarata : «Ular eng zo‘r kechalarni tashkillashtirishadi», dedi. Ha, albatta «dastlab quvnoqlik bo‘ladi».

— Bilishimcha, bu yagona tashkilot emas.

— Antifa bilan unchalik tanish emasman, lekin musiqiy kechalar tashkillashtirib turishadi-ku, to‘g‘rimi?

— Albatta.

— Ko‘rdingizmi! Bizda yana identaristlar bor — bular g‘arb ultrao‘nglarining yana bir yirik guruhi. Ularning ko‘plab aksiyalari — chindan ham shunday bir siyosiy teatr, aminmanki, ularning hayoti ham quvnoq. Lekin ularda allaqachon jiddiy siyosiy niyatlar bor. Hammasi to‘g‘ri kelmoqda.

— Hammasi to‘g‘ri kelishi haqida. Mana, Rossiyada Dugin bor, aytalik, AQSHda Stiv Bennon. Garchi ularda umumiy jihatlar ko‘p bo‘lsa ham, odatda ularni alohida alohida muhokama qilishadi. Yoki, aytaylik, Kertis Yarvinni olaylik, uning «Zulmat ilmi» ham ko‘p jihatdan Dugin falsafasini takrorlaydi.

— Men Yarvinning matnlarini sinchiklab tahlil qilganim,  u yoki bu fikrni qayordan olgani haqida savol qo‘yganim yo‘q. Aniq ayta olmayman. Biroq, fakt shundaki, bu tarmoq, olam shunchalik kichkinaki hamma bir birini o‘qiydi, bir biridan ilhomlanadi. Yosh Dugin ham Alen de Benuani o‘qib ilhomlangan.

Lekin shunday moment ham bor — o‘ng mafkuraning turli versiyalari hamma joyda qandaydir umumiylikka ega, biroq ular reaksiya qilishi lozim bo‘lgan ijtimoiy-siyosiy majburiyatlar turli-tuman. Bayden boshqaruvidagi Amerika — Yelsin boshqaruvidagi Rossiya emas. Parallellar o‘tkazish mumkindir, lekin bu turli joylar va turli vaziyatlar.

— Lekin Yarvin o‘zining blogini 2007 yilda yurita boshlagan, taxminan o‘sha vaqtda Rossiyada «Rossiya proyekti» va «Uchinchi imperiya» kitoblari chiqqan. Ularni sekin asta mashhurlashgan marginal hodisa ekani birlashtirib turadi, yana ularning barchasi demokratiyaga qarshi, monarxiyani yoqlab chiqish qilishgan. Ya’ni, turli davlatlar, turli vaziyatlar, lekin u yoqda ham, bu yoqda ham havoda monarxiya g‘oyasi uchib yurgandek. Nega shunday?

— «Monarxiyalar va imperiyalar» haqidagi diskursni tobora tez-tez eshitmoqdaman, ilgari umuman eshitmaganman. Chindan ham nimadir o‘zgargandek. Agar ikki inson o‘xshash narsalarni gapirayotgan bo‘lsa, ko‘pincha bunga asosiy sabab fikrni bitta manbadan olayotgani bo‘ladi.

— Dugin o‘sha manba bo‘la oladimi?

— Ha, bo‘la oladi.

Mark Sejvik — «Zamonaviy dunyoga ters o‘laroq» kitobi muallifi. Unda u traditsionalizm va bu ilmning Dugin falsafasidagi rolini o‘rgangan. 2019 yilda tarixcha zamoaviy ultrao‘ng fikrlovchilar, jumladan Dugin haqidagi esselar тўпламиga muharrirlik qilgan.