Qozog‘istonda o‘zbekistonlik professor josuslikda gumonlanib hibsga olindi

Qozog‘istonda o‘zbekistonlik olim, professor Iqboljon Qoraboyev josuslikda gumon qilinib hibsga olindi. U Ostonadagi Maqsut Narikbayev nomidagi universitetda xalqaro munosabatlardan dars bergan. Bu haqda BBC News O‘zbek xizmati xabar berdi.

Nashr ma’lumotlariga ko‘ra, Qoraboyev 3-iyuldan beri hibsda saqlanmoqda. U Qozog‘istonda turmush o‘rtog‘i va uch nafar voyaga yetmagan farzandi bilan yashagan. Professorning ismini oshkor qilishni istamagan qarindoshining aytishicha, fuqarolik kiyimidagi bir necha kishi Qoraboyevning uyiga kelib, uni josuslikda gumon qilinayotganini bildirgan va olib ketgan. Hibsga olish vaqtida qarindoshlariga olimning O‘zbekistonning Ostonadagi konsulligi xodimi bilan aloqasi bo‘lishi mumkinligi ham aytilgan.

Oila a’zolarining so‘zlariga ko‘ra, Qoraboyevga qarshi Qozog‘iston Jinoyat kodeksining 176-moddasi (josuslik) bo‘yicha jinoyat ishi qo‘zg‘atilgan. Ushbu modda xorijiy davlatlar yoki tashkilotlar manfaatlari yo‘lida davlat sirlarini yig‘ish, topshirish, o‘g‘irlash yoki saqlash, shuningdek, xorijliklar tomonidan mamlakat xavfsizligiga tahdid solishi mumkin bo‘lgan shunday harakatlar uchun javobgarlikni nazarda tutadi. Agar aybdor deb topilsa, olim 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin.

Hibsga olinish sabablari

Taxminlardan biriga ko‘ra, Qoraboyevning hibsga olinishiga uning strategik ahamiyatga ega foydali qazilmalar bo‘yicha olib borgan ilmiy tadqiqotlari sabab bo‘lgan bo‘lishi mumkin. 2025-yil aprel oyida professor «Qozog‘iston va O‘zbekistonda strategik ahamiyatga ega foydali qazilmalar atrofidagi qiyosiy huquqiy, siyosiy va strategik qarashlar» deb nomlangan tadqiqotini yakunlagan. Ushbu tadqiqot hozircha e’lon qilinmagan. Unda Qozog‘istonga oid 9 ta, O‘zbekistonga oid 8 ta va xalqaro miqyosdagi 3 ta hujjat tahlil qilingan. Olimning hamkasbiga ko‘ra, tadqiqotda foydalanilgan barcha ma’lumotlar ochiq manbalardan olingan.

Bundan avval, 2024-yilning oktabr oyida Qoraboyev pandemiyadan keyin global ta’minot zanjirlarida yuzaga kelgan uzilishlar, Ukrainadagi urush oqibatlari va Xitoyning roli kuchayishi fonida Markaziy Osiyoning noyob yer elementlariga xalqaro qiziqish ortib borayotgani haqida tadqiqot taqdim etgan. Olim o‘z ishida Xitoy Qirg‘iziston va Tojikistonda bunday xomashyolarni ishlab chiqarish sohasida allaqachon yetakchi o‘rinlarni egallagani, Qozog‘istonning ushbu resurslar bo‘yicha asosiy savdo hamkori ekani va O‘zbekistondagi ishtirokini ham bosqichma-bosqich kengaytirayotganini qayd etgan.

Qoraboyevning hamkasblaridan biri bunday soha mutaxassislari diplomatlar, ekspertlar va xalqaro tashkilotlar vakillari bilan aloqalari sababli ko‘pincha maxsus xizmatlar e’tiboriga tushib qolishini ta’kidlagan. Uning so‘zlariga ko‘ra, olimlarning diplomatik tuzilmalar vakillari bilan uchrashuvlari, ayniqsa, «off the record», ya’ni oshkor qilinmasligi kerak bo‘lgan yopiq suhbatlar, milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan sezgir holat sifatida qabul qilinishi mumkin.

Shu bilan birga, hamkasbi Qoraboyevni 10 yildan ortiq vaqtdan beri bilishini va uni akademik standartlarga qat’iy amal qiladigan, yuqori malakali tadqiqotchi deb hisoblashini aytgan.

Iqboljon Qoraboyev 46 yoshda. U Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetini «Xalqaro munosabatlar» yo‘nalishi bo‘yicha tamomlagan. Shundan so‘ng Fransiyadagi Monpele universitetida ikki xil magistrlik darajasini olgan va Tuluza universitetida xalqaro ommaviy huquq bo‘yicha doktorlik darajasini qo‘lga kiritgan. Qozog‘istonga ko‘chib o‘tishidan oldin Fransiyadagi universitetda dars bergan. Uning ilmiy qiziqishlari Yevrosiyodagi mintaqaviy hamkorlik va integratsiya jarayonlarini o‘rganish bilan bog‘liq.

Advokat bilan bog‘liq muammolar

Hozirda, qarindoshlarining ma’lumotlariga ko‘ra, Qoraboyev to‘liq huquqiy yordam ola olmayapti. Davlat tomonidan tayinlangan advokat u bilan faqat bir marta uchrashgan va ishning borishi haqida oilasiga batafsil ma’lumot bermagan. Qarindoshlari xususiy advokat yollagan, biroq u hozircha olim bilan uchrasha olmagan. Ularning aytishicha, advokatning Qoraboyev bilan uchrashishi uchun Qozog‘iston Milliy xavfsizlik qo‘mitasining ruxsati talab qilinadi. Idora esa bu ruxsatni bir necha haftadan beri berishni kechiktirmoqda.

Professorning oilasi Qozog‘iston Milliy xavfsizlik qo‘mitasi, Bosh prokuratura, Ichki ishlar vazirligi va huquqni himoya qiluvchi tashkilotlarga murojaat qilib, advokatning olim bilan uchrashishiga imkon berishni so‘ragan. Hozircha bu murojaatlarga javob berilmagan. Narikbayev nomidagi universitet vakillari professorning hamkasblaridan biriga uning «yozda ishdan ketgani»ni aytgan. Biroq universitetning rasmiy saytida Qoraboyev hanuzgacha professor-o‘qituvchilar qatorida ko‘rsatilgan.

Qozog‘iston va O‘zbekistonning rasmiy idoralari hozircha ishning tafsilotlari va Qoraboyevning hibsga olinishi sabablarini izohlamagan.

Nega strategik minerallar muhim mavzuga aylandi?

So‘nggi yillarda strategik ahamiyatga ega foydali qazilmalar katta geosiyosiy ahamiyat kasb etdi. Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, Xitoy strategik xomashyoni qayta ishlash bo‘yicha dunyodagi quvvatlarning katta qismini nazorat qiladi. Jumladan, noyob yer elementlarini global qayta ishlash zanjirining 90 foizdan ortig‘i Xitoyga to‘g‘ri keladi. AQSH va Yevropa Ittifoqi davlatlari Xitoyga qaramlikni kamaytirishga intilmoqda va xomashyo yetkazib berishning muqobil manbalarini rivojlantirmoqda. Markaziy Osiyo ham shunday istiqbolli hududlardan biri hisoblanadi.

Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart To‘qayev 2023-yilda strategik minerallarni «yangi neft» deb atagan va ushbu sohani rivojlantirishga chaqirgan. O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev esa 2025-yil iyun oyida mamlakatda volfram, molibden, magniy, litiy, grafit, vanadiy va titan kabi muhim minerallarning katta zaxiralari mavjudligini ma’lum qilgan. U O‘zbekiston yerosti boyliklarining umumiy salohiyatini 3 trillion dollar deb baholagan.

2025-yilning noyabr oyida Qozog‘iston va O‘zbekiston noyob hamda noyob yer metallarini geologik o‘rganish va qazib olish bo‘yicha qo‘shma ishchi guruh tuzishga kelishib olgan. Shuningdek, tog‘-kon sanoati sohasida hamkorlik to‘g‘risida memorandum imzolangan. Ushbu ishchi guruhning birinchi yig‘ilishi 2026-yil aprel oyida Ostonada bo‘lib o‘tgan.