Хитой янги «Муз Ипак йўли» очилганини эълон қилди

Хитой Шимолий Муз океани орқали ўтувчи янги кема йўналишини очди. Бу Яқин Шарқдаги инқироз Қизил денгиз чегарасидаги Боб-ул-Мандаб бўғози каби муҳим сув йўлларини фалаж қилиб қўйган бир шароитда глобал савдо учун катта қулайлик яратиши мумкин.

Сўнгги йилларда АҚШнинг Эронга қарши уруши каби можаролар Қизил денгиз ва Кўрфаз каби муҳим йўналишлар фаолиятини чеклаб қўймоқда. Шу боис юк ташувчи компаниялар Арктика орқали ўтувчи муқобил савдо йўлларига тобора кўпроқ қизиқиш билдирмоқда.

Мазкур муаммонинг ечимларидан бири янги «Муз Ипак йўли» бўлиши мумкин. Бу йўналиш Хитойнинг шарқий қирғоғидаги Нинбо портидан бошланиб, Россиянинг Шимолий денгиз йўли орқали Шимолий қутб доирасини кесиб ўтади. Сўнгра Шимолий денгиздан жанубга бурилиб, Англиянинг шарқий қисмидаги Феликстоу портида якун топади.

Сўнгги ҳафталарда Яман қирғоқлари орқали Қизил денгизга олиб кирувчи асосий транзит тугуни — Боб-ул-Мандаб бўғози кўплаб кемалар учун ўтиб бўлмайдиган ҳудудга айланди. Бунга Эрон томонидан қўллаб-қувватланадиган ҳусийларнинг Саудия Арабистонига алоқадор кемаларни нишонга олаётгани сабаб бўлди. Оқибатда Ғарбий Осиёни Европа билан боғловчи ўта муҳим сув йўли ҳисобланган Сувайш канали орқали қатновлар издан чиқди.

Хўш, Хитойнинг янги денгиз йўли барқарор муқобил вариант бўла оладими ва бу халқаро савдодаги кучлар мувозанати учун нимани англатади?

Хитойнинг Арктика орқали ўтувчи янги денгиз йўли қаерда жойлашган?

Ўтган ҳафта Шимолий Африка ва Туркия билан халқаро савдога ихтисослашган Хитойнинг «Sea Legend» контейнер ташиш компанияси янги йўналишни расман эълон қилди. Бу йўналиш Хитойнинг Европа билан тарихий алоқаларини ўзида мужассам этган Ипак йўли шарафига «Муз Ипак йўли» деб номланди.

Мазкур компания ўтган йилнинг октябр ойида ушбу йўналиш бўйлаб синов қатновини амалга оширган эди. Ўшанда Хитойнинг «Синхуа» ахборот агентлиги берган хабарга кўра, сафар 20 кун давом этган. Бу эса тахминан 40 кун вақт оладиган Сувайш канали ёки қарийб 50 кун талаб қиладиган Жанубий Африкадаги «Яхши Умид» бурни орқали ўтувчи бошқа йўналишларга нисбатан катта вақт устунлигини беради.

Синов қатнови якунлангач, «Sea Legend» компаниясининг бош операция директори Ли Сяобин янги йўналишнинг афзалликларини қайд этди. Унга кўра, паст ҳарорат ва нисбатан қисқа масофа туфайли бу йўл иссиқликка таъсирчан ҳамда қисқа муддатда етказилиши шарт бўлган юклар учун айниқса мос келади. Литий-ион батареялари ва фотоэлектрик маҳсулотлар (яримўтказгичлар ёрдамида ёруғликни электр энергиясига айлантирувчи қурилмалар) шулар жумласидандир.

Ушбу йўналиш Сувайш каналига муқобил бўла оладими?

Иқлим ўзгаришлари Арктика музларининг сезиларли даражада эришига олиб келди. Бу жараён бутун дунё бўйлаб тошқинлар ва табиий офатлар хавфини ошираётган бўлса-да, айни пайтда янги кема қатновлари учун қулай сув йўлларини ҳам очмоқда.

Буюк Британиянинг Саутгемптон университети тадқиқотчилари томонидан июл ойида эълон қилинган ҳисоботга кўра, 2024 ва 2025 йиллар оралиғидаги «қишки энг юқори фазада, яъни февралдан мартгача бўлган даврда Арктика денгизи музликларининг майдони 5,8 фоизга қисқарган». Бу бутун кузатувлар тарихидаги энг катта пасайиш ҳисобланади.

Бироқ мазкур ҳудудда эркин ва доимий кема қатновларини йўлга қўйишда қатор жиддий тўсиқлар мавжуд.

Қишки музликлар — ўтиб бўлмас тўсиқ

Хитойнинг янги Арктика денгиз йўли Хитойдан Европагача бўлган масофани босиб ўтиш вақтини икки бараварга қисқартирса-да, ундан фақат Шимолий яримшарда музлар нисбатан камроқ бўладиган илиқ ёз ойларидагина фойдаланиш мумкин.

Сингапурдаги Нанян технология университетининг Давлат сиёсати ва глобал масалалар бўйича доценти Дилан Лоҳ «Ал-Жазира» телеканалига берган интервюсида бу йўналиш бошқа асосий савдо йўлларига фақат мавсумий қўшимча сифатида хизмат қилишини таъкидлади.

«Қатновлар бевосита музларнинг қачон эришига боғлиқ ва бу юк ташишдаги ноаниқликни оширади», — дейди мутахассис. Унинг қўшимча қилишича, Арктика орқали ўтувчи денгиз йўллари минтақадаги музларнинг янада тезроқ эришига сабаб бўлаётгани учун табиатни муҳофаза қилувчи ташкилотларнинг кескин танқидига учрамоқда.

Геосиёсий хавфлар ва чекланган имкониятлар

Таҳлилчилар мазкур йўналиш ривожига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган геосиёсий омилларга ҳам алоҳида эътибор қаратмоқда. Хитойнинг янги «Муз Ипак йўли» Россиянинг Шимолий денгиз йўли орқали ўтади. Бу йўл ўн йилдан ортиқ вақт мобайнида минтақадаги тижорий кема қатновида муҳим аҳамият касб этиб келмоқда.

Бироқ «Allianz Commercial» суғурта компанияси таҳлилларига кўра, ўтган йили мазкур йўналиш бўйлаб бор-йўғи 23 та контейнер ташувчи кема сузиб ўтган бўлса, 2024 йилда бу кўрсаткич 15 тани ташкил этган холос.

Шимолий денгиз йўли бўйлаб сузиш учун рухсатномалар Россиянинг «Росатом» давлат ядро корпорацияси тасарруфидаги Шимолий денгиз йўли бошқармаси томонидан берилади.

Арктика орқали савдо ҳажмини оширишга интилган Хитой раиси Си Жинпинг 2017 йилда Россиянинг ўша вақтдаги бош вазири Дмитрий Медведевга Пекин ва Москва Шимолий денгиз йўлини биргаликда ривожлантириши ва ундан ҳамкорликда фойдаланиши кераклигини таклиф қилган эди. Бироқ фақат 2022 йилда, Россиянинг Украинадаги уруши бошланганидан сўнггина Пекин Россия савдо йўлларига кенгроқ кириш имкониятини қўлга киритди.

Халқаро инқироз гуруҳининг (International Crisis Group) Шимоли-шарқий Осиё масалалари бўйича катта таҳлилчиси Уилям Янгнинг фикрича: «Россия Шимолий денгиз йўли орқали кема қатновларини назорат қилгани сабабли, Хитой ҳозирча ушбу йўналишдан Ҳўрмуз бўғози ёки Сувайш каналига муқобил сифатида амалда фойдалана оладиган ягона давлат ҳисобланади».  

«Шимолий денгиз йўлидан юк ташишда фойдаланаётган деярли барча кемалар оғир халқаро санкцияларга дуч келган Россиянинг «соя флоти»га тегишли эканини ҳисобга олсак, мазкур йўналиш бўйлаб сузиш бошқа мамлакатлар учун ҳам жиддий сиёсий хавфларни келтириб чиқариши тайин», — деди у «Ал-Жазира» телеканалига.

Янги йўналиш Хитойга қандай фойда келтиради?

Таҳлилчи Уилям Янгнинг таъкидлашича, Хитой Шимолий денгиз йўлини Қизил денгиз ва Сувайш каналининг самарали муқобилига айлантира олса, бу Пекин ва маҳаллий юк ташувчи компаниялар учун беқиёс иқтисодий устунлик яратади. Айниқса, Яқин Шарқдаги инқироз сабабли глобал кема қатновлари издан чиққан бугунги шароитда бу жуда муҳим.

«Шунингдек, Хитой Шимолий денгиз йўлидаги тижорий фаоллик орқали Арктика минтақасида ўз таъсир доирасини кенгайтиришга уриниши мумкин. Бу унинг ўнлаб йиллардан буён кўзлаб келаётган стратегик мақсадидир», — дейди эксперт.

Унинг қўшимча қилишича, аслида Шимолий денгиз йўлининг Сувайш канали ўрнини тўлақонли босиш эҳтимоли ҳамон пастлигича қолмоқда. «Бироқ Хитойнинг ундан Арктика минтақасида ўз мавқеини мустаҳкамлаш мақсадида фойдаланиш эҳтимоли ортиб бормоқда».

Нега Арктика савдо йўллари очилмоқда?

Сайёрамизда иқлим ўзгариши оқибатида ҳарорат кўтарилиб боргани сайин, Арктиканинг ҳали ўзлаштирилмаган улкан табиий захираларига ва янги денгиз йўлларига чиқиш имконияти кенгаймоқда.

АҚШ, Канада, Хитой ва Россия каби давлатлар нафақат ушбу минтақа ресурсларига, балки янги савдо йўлакларига ҳам эгалик қилишни кўзламоқда. Масалан, ўтган йили АҚШ президенти Доналд Трамп ноёб ер металларининг улкан захирасига эга бўлган ҳамда Шимолий Америка ва Европа ўртасида стратегик қулай нуқтада жойлашган Гренландия оролини сотиб олиш бўйича жиддий қадам ташлаган эди.

Ғарб санкциялари сабабли Россия Европадан кўра Осиё билан кўпроқ савдо қилишга мажбур бўлмоқда. Шу боис у Хитой билан ҳамкорликда Шимолий денгиз йўли орқали савдо ҳажмини ошириш ниятида. Пекин томонидан эълон қилинган янги йўналиш эса Хитойнинг Малакка бўғози, шунингдек, Шимолий Африка ва Ғарбий Осиёдаги савдо йўлларига тобелигини камайтирувчи муҳим муқобил транзит йўлаги саналади.

Хитой ва Россия ташаббусларидан ташқари, «Arctic Portal» ахборот маркази хабарига кўра, Шарқий Осиёдан Ғарбий Европага юкларни етказиб бериш вақтини қисқартириш мақсадида яқин келажакда Канада Арктикаси орқали ўтувчи Шимоли-ғарбий денгиз йўлидан ҳам мунтазам фойдаланилиши кутилмоқда.

Муқобил савдо йўллари нега зарур?

АҚШ ва Исроилнинг 28 февралда Эронга қарши бошлаган уруши сабабли Теҳрон Ҳўрмуз бўғозини деярли барча танкерлар учун ёпиб қўйишга мажбур бўлди (Эрон фақатгина ўзи «дўст» деб билган саноқли давлатларнинг кемаларигагина рухсат бермоқда).

Эрон ва Уммон ҳудудий сувларини кесиб ўтувчи мазкур бўғоз дунёдаги энг муҳим денгиз йўлларидан бири ҳисобланади. Чунки у Кўрфаз давлатларидаги нефт ва газ ишлаб чиқарувчилар учун очиқ денгизга чиқишнинг ягона йўлидир. Тинчлик даврида жаҳон нефт ва суюлтирилган табиий газ (СТГ) экспортининг 20 фоизи айнан шу бўғоз орқали ўтган. Бу ердан энергия ресурсларидан ташқари, глобал қишлоқ хўжалиги ва соғлиқни сақлаш тизими учун ўта муҳим бўлган ўғит ва фармацевтика маҳсулотлари ҳам ташилади.

Шу билан бирга, Қизил денгизни Адан кўрфази билан боғловчи ҳамда жаҳон нефт савдосининг 10 фоиздан ортиғи ўтадиган Боб-ул-Мандаб бўғози ҳам таҳдид остида қолмоқда.

Сўнгги ҳафталарда Ямандаги Эрон қўллаб-қувватлайдиган ҳусийчилар Қизил денгизга кираётган ёки ундан чиқаётган, Саудия Арабистонига алоқадор бўлган кемаларга зарбалар бермоқда. Боб ул-Мандаб эса Сувайш канали билан боғланувчи Қизил денгизнинг жанубий кириш дарвозаси ҳисобланади.

Мазкур иккита муҳим бўғоздаги кема қатновларининг издан чиқиши оқибатида глобал савдо ва энергетика бозорлари инқироз ёқасига келиб қолди, дунё етакчилари эса бу муаммога зудлик билан ечим топишга уринмоқда.