Nima uchun Markaziy Osiyoning iqtisodiy o‘sish prognozlari keskin farq qiladi?

Markaziy Osiyo iqtisodiyoti qanchalik tez o‘sishda davom etishi mumkin? Yevrosiyo taraqqiyot banki (EDB) va Xalqaro valuta jamg‘armasi (IMF) bu savolga keskin farq qiluvchi javoblarni bermoqda. Tafovut eng yaqqol Qirg‘izistonda ko‘rinmoqda: EDB yana bir yil davomida ikki xonali iqtisodiy o‘sishni kutmoqda, IMF esa ancha sezilarli sekinlashuvni prognoz qilmoqda.

Prognozlardagi asosiy farq nimada?

Har ikki tashkilot bir xil mamlakatlarni o‘rganmoqda va deyarli bir xil makroiqtisodiy ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatiga ega. Biroq ularning prognozlari Markaziy Osiyodagi so‘nggi iqtisodiy faollikning qanchalik qismi barqaror davom etishi mumkinligi haqidagi turlicha baholarni aks ettiradi. EDB kuchli investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni yuqori darajada ushlab turishini kutmoqda, IMF esa so‘nggi o‘sish sur’atlari qancha vaqt davom etishiga ehtiyotkorroq qaramoqda.

EDB va IMF prognozlari qanchalik farq qiladi?

EDB’ning o‘zi mintaqaviy taraqqiyot instituti hisoblanadi. U 2006-yilda Rossiya va Qozog‘iston tomonidan tashkil etilgan, keyinchalik Armaniston, Belarus, Qirg‘iziston va Tojikiston ham uning aksiyadorlariga aylangan. O‘zbekiston bankka 2025-yilda qo‘shilgan. EDB’ning bosh qarorgohi Olmaota shahrida joylashgan.

Taqqoslash EDB a’zosi bo‘lgan Markaziy Osiyoning to‘rtta davlatiga taalluqli, Turkmaniston unga kiritilmagan. EDB’ning Markaziy Osiyo bo‘yicha so‘nggi prognozi optimistik. 2026-yilda EDB Qirg‘izistonda 10,2 foiz, Tojikistonda 8,3 foiz, O‘zbekistonda 7,9 foiz va Qozog‘istonda 5,5 foiz iqtisodiy o‘sishni kutmoqda. Umuman, mintaqa iqtisodiyoti 6,5 foizdan ko‘proq o‘sishi, uning umumiy YAIMi esa birinchi marta 600 milliard dollardan oshishi kutilmoqda.

IMF esa pastroq ko‘rsatkichlarni bermoqda. Uning mavjud so‘nggi mamlakat prognozlariga ko‘ra, 2026-yilda Qozog‘istonda iqtisodiy o‘sish 4,6 foiz, O‘zbekistonda 6,8 foiz, Qirg‘izistonda 6,1 foiz va Tojikistonda 6 foiz bo‘lishi kutilmoqda. Ushbu prognozlar to‘rtta mamlakat uchun yagona to‘plam sifatida emas, balki turli vaqtlarda e’lon qilingan. Eng katta tafovut Qirg‘izistonda bo‘lib, prognozlar o‘rtasidagi farq 4,1 foiz punktni tashkil qiladi. Shunga qaramay, Tojikiston (2,3), O‘zbekiston (1,1) va Qozog‘iston (0,9) prognozlari o‘rtasida ham ma’lum darajada foiz punktlik farqlar bor. Bu farqlar bir savolni o‘rtaga tashlash uchun yetarlicha katta: nega kutilmalar bir-biridan farq qiladi?

Global iqtisodiyot va neft omillari prognozlarga qanday ta’sir qiladi?

Javobning bir qismi tashkilotlarning yanada noaniq global iqtisodiyot ta’sirini qanday baholashida yotadi. IMF jahon iqtisodiyoti 2026-yilda 3 foiz va 2027-yilda 3,4 foiz o‘sishini kutmoqda. Uning iyul oyidagi yangilangan prognozida Yaqin Sharqdagi mojaro, ayniqsa, energiya import qiluvchi mamlakatlarga kuchli bosim o‘tkazayotgani aytildi va mojaroning qayta avj olishi yoki moliya bozorlaridagi izdan chiqishlar iqtisodiy istiqbolni yomonlashtirishi mumkinligidan ogohlantirildi.

To‘rt mamlakat uchun bu turlicha ma’noni anglatadi. Qozog‘iston neft eksport qiladi va yuqori narxlardan foyda ko‘radi, garchi u eksport yo‘llarining holati va tashqi talabga ham bog‘liq bo‘lsa-da. Qirg‘iziston va Tojikiston yonilg‘ining salmoqli qismini import qiladi, ularning iqtisodiyoti esa migrantlar pul o‘tkazmalari bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbekistonning ichki bozori kattaroq va o‘z resurs bazasiga ega.
Qozog‘iston IMF prognozining mantig‘ini ayniqsa yaxshi ko‘rsatib beradi. Uning YAIMi 2025-yilda 6,5 foizga o‘sdi — bu so‘nggi yillardagi eng kuchli natijalardan biri.

Jamg‘arma bu o‘sish sur’ati yana takrorlanishini kutmayapti. Neft qazib chiqarish o‘tgan yilgi o‘sishdan keyin barqarorlashishi kutilmoqda va IMF prognoziga ko‘ra, 2026-yilda iqtisodiy o‘sish 4,6 foizgacha sekinlashadi. Bu jamg‘arma barcha narsani neft bilan bog‘layapti, degani emas. Ichki talab kuchli bo‘lib qolmoqda, 2026-yilning dastlabki oylarida qurilish va ishlab chiqarish neft qazib chiqarishdagi o‘sishning zaiflashuvini qoplashga yordam berdi. Uning ehtiyotkorligi ko‘proq iqtisodiyot inflyatsion bosimni kuchaytirmagan holda bunday o‘sish sur’atlarini qancha vaqt saqlab qola olishi bilan bog‘liq.

Qirg‘iziston va O‘zbekiston bo‘yicha prognozlar nega farq qiladi?

O‘zbekistonda ham vaziyat shunga o‘xshash. 2025-yildagi 7,7 foizlik o‘sishdan so‘ng, IMF bu yil 6,8 foizlik o‘sishni kutmoqda. Iste’mol va investitsiyalar kuchli bo‘lib qolmoqda, islohotlar davom etmoqda, ammo jamg‘armaning ogohlantirishicha, talabning yuqori darajada davom etishi iqtisodiyotda haddan tashqari qizib ketish bosimini yuzaga keltirishi mumkin.

EDB xuddi shu investitsion o‘sishga yanada optimistik nuqtai nazardan qaraydi. Qozog‘iston uchun u nafaqat 2026-yilda, balki keyingi ikki yilda ham 5,5 foizlik iqtisodiy o‘sishni prognoz qilmoqda. U ishlab chiqarish hajmining kengayishini asosiy omillardan biri bo‘lishini kutmoqda, qurilish va transport sohalari ham kuchli bo‘lib qoladi. Bu mantiq Qirg‘izistonda yanada yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu yerda ikki prognoz ayniqsa keskin farq qiladi. EDB sanoat, energetika va uy-joy qurilishiga yo‘naltirilayotgan yirik investitsiyalar iqtisodiy o‘sishni 10,2 foiz darajasida ushlab turishini kutmoqda. IMF esa reeksport savdosining favqulodda kuchli ta’siri pasaya boshlashi bilan iqtisodiy o‘sish 6,1 foizgacha sekinlashishini kutmoqda, garchi yirik infratuzilma loyihalari iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatlashda davom etishi kerak bo‘lsa-da.

O‘zbekistonda EDB kuchliroq investitsiyalar va sanoat ishlab chiqarishi iqtisodiy o‘sishni 7,9 foizgacha oshirishini kutmoqda, Tojikistonda esa kuchli iste’mol va investitsion faollik 8,3 foizlik o‘sishni qo‘llab-quvvatlashini kutmoqda.

Iqtisodiy o‘sish davom etadimi yoki sekinlashadimi?

Shu tariqa, prognozlar Markaziy Osiyodagi so‘nggi iqtisodiy kengayishning barqarorligi haqidagi turli qarashlarni aks ettiradi. EDB hozir amalga oshirilayotgan investitsiyalar va ularning ichki iqtisodiy o‘sishni barqaror saqlab turish imkoniyatiga ko‘proq ahamiyat bermoqda. IMF esa ayrim vaqtinchalik omillar ta’siri susayishi va siyosatchilar inflatsiyaga javob choralarini ko‘rishi bilan so‘nggi davrdagi g‘ayrioddiy yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlari mo‘’tadillashishi uchun ko‘proq imkoniyat bor, deb hisoblaydi.

Jahon banki ham Markaziy Osiyo bo‘yicha iqtisodiy o‘sishning biroz sovishini kutmoqda. Aprel oyida u Markaziy Osiyoning o‘rtacha iqtisodiy o‘sishi 2026–2027-yillarda 4,9 foizgacha sekinlashishini prognoz qildi. Bu qisman Qozog‘istonda neft qazib chiqarish hajmining barqarorlashishi bilan bog‘liq. Bu holat vaziyatni IMF va EDB o‘rtasidagi oddiy kelishmovchilikdan ko‘ra qiziqarliroq qiladi. Ikki global tashkilot bir necha yillik kuchli o‘sishdan so‘ng ma’lum darajada sekinlashuvni kutmoqda, mintaqaviy bank esa mintaqaning o‘zidagi rivojlanishlar tufayli Markaziy Osiyo uzoqroq vaqt davomida yuqoriroq o‘sish sur’atlarini saqlab qolishi mumkin, deb hisoblamoqda.

So‘nggi tajriba ham bunday prognozlar qanchalik tez o‘zgarishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. 2024-yil oktabr oyida IMF Qozog‘iston iqtisodiyoti o‘sha yili 3,5 foizga, 2025 yilda esa 4,6 foizga o‘sishini kutgan edi. 2025-yil yanvar oyiga kelib, jamg‘arma 2024-yildagi o‘sishni 3,9 foiz deb baholadi va 2025-yil uchun prognozini 5 foizga oshirdi. Yakunda Qozog‘iston iqtisodiyoti 2024-yilda 5 foizga va 2025-yilda 6,5 foizga o‘sdi. EDB ham iqtisodiy o‘sish sur’atini kam baholagan edi. 2023-yil iyun oyida bank Qozog‘istonda 2024-yil uchun 4,4 foizlik iqtisodiy o‘sishni prognoz qilgan. Amaldagi natija esa 5 foizni tashkil qildi.

Hozir mintaqa iqtisodiyotining katta qismida investitsiyalar tobora muhimroq rol o‘ynamoqda. Bunga Qirg‘izistondagi yirik infratuzilma loyihalari, shuningdek, O‘zbekiston va Qozog‘istonda sanoat salohiyatining kengayishi kiradi. EDB bu iqtisodiy o‘sishning yuqori sur’atlarini saqlab qolish uchun yetarli bo‘ladi, deb hisoblaydi. IMF va Jahon banki esa so‘nggi bir necha yil yangi me’yor emas, balki iqtisodiy siklning eng yuqori nuqtasi bo‘lib chiqqan bo‘lishi mumkinligi ehtimoliga ko‘proq o‘rin qoldirmoqda.