Янги Конституция ва Тўқаев: У қайта президентликка номзодини қўядими?

Қозоғистон Конституциявий комиссиясида фаолият юритаётган «Мажилис» депутатлари янги Асосий қонун қабул қилиниши муносабати билан президентлик муддатини ноллаштириш ғоясини расман ва очиқчасига рад этишди. Парламент вакилларининг таъкидлашича, амалдаги ҳуқуқий нормалар ҳеч қандай икки маъноли талқинларга ўрин қолдирмайди. Мамлакатнинг ҳозирги сиёсий курси ҳокимиятнинг мунтазам алмашинувини кафолатлайдиган демократик тамойилларга асосланган.

Журналистларнинг «сифат жиҳатидан янги ҳужжат» муддатларни қайта бошлаш учун асос бўла оладими, деган саволига депутат Айдос Сарим қатъий жавоб берди. Унинг сўзларига кўра, Конституция давлат раҳбарининг лавозимда бўлишини фақат битта етти йиллик муддат билан чеклайди. Янги матннинг қабул қилиниши мавжуд сиёсий воқеликни ёки аллақачон бўлиб ўтган сайлов натижаларини бекор қилишга ҳуқуқий замин яратмайди.

Депутат Айдос Сарим давлат раҳбари ҳокимиятни монополлаштириш ниятида эмаслигини алоҳида қайд этди.

«Президент янги сиёсий маданиятни шакллантиришга урғу бермоқда. 2029 йилда мамлакат учинчи президентни, 2036 йилда эса тўртинчи етакчини қабул қилади», - дея таъкидлади у.

Сиёсий воқелик тафсилотлари

Конституциявий комиссия аъзоси Бақитжан Базарбек Асосий қонун муҳокамаси давом этаётганини тасдиқлади. Бироқ у амалдаги таҳрирда президентлик лавозимини фақат бир марта эгаллаш мумкинлиги ҳақидаги норма ўзгармас эканини эслатди. Депутат ҳужжатнинг якуний матни эълон қилингунга қадар турли тахминлар ва манипуляциялардан тийилиш зарурлигини таъкидлаб, тўғридан-тўғри ҳуқуқий нормаларга таянишни тавсия қилди.

Ерлан Саиров ҳам ноллаштириш ғоясига қарши чиқиб, етти йиллик муддат қоидаси ҳеч қандай истисноларсиз мустаҳкамланганини билдирди. Унинг фикрича, бу норма мамлакатнинг институционал барқарорлигини таъминловчи асосий омилдир. Снежанна Имашева эса амалдаги давлат раҳбарининг ваколат муддати 2029 йилда тугашини ва қонунчиликда «ноллаштириш» тушунчаси мавжуд эмаслигини яна бир бор эслатиб ўтди.

Парламент вакилларига кўра, сиёсий тизим шахсларга эмас, балки мустаҳкам институтларга таяниши керак. Бу ёндашув инвесторлар ва халқаро ҳамжамият учун мамлакатдаги сиёсий барқарорликнинг муҳим сигнали бўлиб хизмат қилади. Мазкур жараёнлар «суперпрезидентлик» моделидан воз кечишнинг амалий исботи сифатида талқин этилмоқда.

Ислоҳотлар ва барқарорлик

Президентлик муддатини етти йиллик битта давр билан чеклаш нормаси 2022 йилги умумхалқ референдумидан сўнг жорий этилган. Илгари давлат раҳбари беш йил муддатга ва бир марта қайта сайланиш ҳуқуқи билан сайланар эди.

Қосим-Жўмарт Тўқаевнинг ўзи аввалроқ муддатни нолга тушириш бўйича ҳар қандай режаларни очиқчасига рад этган эди. У, хусусан, 2022 йилда бундай ният бўлмагани ва бўлмаслигини, конституциявий ўзгаришлар эса суперпрезидентлик моделини заифлаштириш ва парламент ролини кучайтиришга қаратилганини айтган эди. Тўқаев ислоҳотни узоқ муддатли сиёсий барқарорлик ва мамлакатнинг институтсионал ривожланиши билан боғлади.