Етакчилик эрозияси: нефт доллари ўрнини нефт юани қанчалик тез эгаллаши мумкин?

«Deutsche Bank» таҳлилчиси Маллика Сачдеванинг таъкидлашича, нефт доллари — жаҳон савдосида Америка валютаси устуворлигининг асос тошидир. Нефт савдоси орқали ишлаб чиқариш занжирлари бўйича қолган ҳисоб-китоблар ҳам долларлашади, фойда долларда тўпланади ва у яна долларлик воситаларга инвестиция қилинади — бутун ушбу тизим Америка валютасининг асосий захира валютаси мақомини 1971 йилгача амал қилган «олтин стандарти»дан кам бўлмаган даражада қўллаб-қувватлайди.

Нефт доллари, ўз навбатида, 1974-йилда АҚШ ва Саудия Арабистони ўртасида имзоланган келишув туфайли шакллана бошлаган: монархия Штатларга нефтни долларга сотар ва фойдани Америка давлат қарзига инвестиция қилар эди, бунинг эвазига қурол-яроғ сотиб олар ва хавфсизлик кафолатларига эга бўларди. Аммо сўнгги йилларда нефт доллари таяниб турган асослар заифлашди, Эрон билан бўлган уруш эса бу жараённи янада тезлаштирди.

Дарз кетган пойдевор

Орадан ярим аср ўтиб, битимнинг деярли барча шартлари босқичма-босқич бажарилмай қолмоқда:

АҚШнинг ўзи нефт нетто-экспортчисига айланди ва Яқин Шарқ хом ашёсининг 85 фоизи энди Осиёга йўналтирилмоқда;

Саудия Арабистони мудофаани маҳаллийлаштирмоқда — «Vision 2030» стратегияси доирасида мамлакат импорт қилинадиган қуролларга қарамликни камайтиришга ва ҳарбий бюджетнинг ярмини шахсий ишланмаларига сарфлашга интилмоқда;

Саудияликлар нефть учун муқобил ҳисоб-китоб тизимлари билан тажриба ўтказмоқдалар: масалан, улар Хитой билан валюта своплари ҳақида келишувлар имзоладилар ва марказий банкларнинг рақамли валюталари асосида тўғридан тўғри ҳисоб-китобларни ривожлантирувчи «mBridge» лойиҳасига қўшилдилар;

Нефть оқимларининг салмоқли қисми, яъни санкция остидаги хом ашё, аллақачон доллар тизимидан ташқарида савдо қилинмоқда.

Яқин Шарқдаги янги уруш бу жараённи тезлаштирди. Американинг хавфсизлик кафолатлари Кўрфаз монархияларини Эрон ўққа тутишидан ҳимоя қила олмади, шу билан бирга АҚШ минтақада эркин кема қатновини таъминлай олмади ва нефт экспорт қилувчилар ўз танкерларининг ўтиши бўйича Эрон билан алоҳида келишишга — ва Эронга юан ёки криптовалютада ҳақ тўлашга мажбур бўлдилар.

Энергетика бозорининг парчаланиши

«Deutsche Bank» фикрига кўра, ҳозир энергетика бозоридаги вазият 70-йилларни эслатмоқда — дунё сўнгги ўн йилликда иккинчи энергетик шокни бошдан кечирмоқда (аввалгиси 2022 йилда бўлган эди). Глобал бозорнинг ҳозирги конфигурацияси ўта мўрт бўлиб чиқди ва нефтга қарам мамлакатлар, ҳатто нефт нархлари яна пасайса ҳам, мослашишга мажбурдирлар. Уларда учта йўл бор:

·       Ўзларида кўпроқ нефт ва газ қазиб олиш. Буни, масалан, Буюк Британия ва Бразилия амалга ошириши мумкин, Европа ва Осиёдаги баъзи истеъмолчилар эса яна кўмир генерациясига таянишлари мумкин;

·       Қайта тикланувчи энергия манбаларига ўтишни тезлаштириш. Бу борада қуёш батареяларининг 80 фоизини, шамол генераторларининг 70 фоизини ва литий аккумуляторларининг 70 фоизини ишлаб чиқарувчи Хитой етакчига айланди. Глобал Жануб мамлакатларининг бир қисми ушбу таклифдан фойдаланиши мумкин;

·       Атом энергетикасига тикиш. Буни Европа, Япония ва Жанубий Кореядан кутиш мумкин.

Натижада, долларга асосланган нефть савдосининг қисқариши умуман савдо занжирларининг долларлашувини камайтириши мумкин, бу эса потенциал равишда жаҳон савдосида етакчи валютанинг алмашинувига олиб келади.

Гегемоннинг бўш турган ўрни

ХХР раиси Си Жинпинг 2022 йилдаёқ Яқин Шарққа нефт юани концепциясини тақдим этган эди — тўғриси, унда бу у қадар катта муваффақият қозонмади. Ўшандан бери вазият Хитой валютаси фойдасига ўзгара бошлади, Эрон билан уруш эса бу ўзгаришлар учун катализатор (тезлаштирувчи) бўлиб хизмат қилиши мумкин: яқинда Хитойнинг трансчегаравий банклараро «CIPS» тизими орқали кунига рекорд даражадаги 1,22 триллион юан (179 млрд доллар) миқдорида транзакциялар ўтди. Тўғри, бу ҳали ҳам Американинг кунлик ҳажми 2 триллион доллар бўлган «CHIPS» тизими олдида кичик бир улушдир.

Бироқ, нефт юанини ҳозирча нефт доллари учун тайёр муқобил деб аташ қийин. Биринчидан, бунга Хитойнинг ўз истаги йўқлиги тўсқинлик қилмоқда: «Bloomberg» манбасига кўра, ХХР ҳукумати ҳозирча фақат ўз нефт импорти учун юанда ҳақ тўлашга интилмоқда ва учинчи давлатларнинг ҳисоб-китобларда юандан фойдаланишига ҳаракат қилмаяпти. Иккинчидан, юан тизими ҳозирча доллар тизими таклиф этаётган нарсани бера олмайди: Пекин капитал оқимини қаттиқ назорат қилади, бу эса валютанинг конвертация қилиниш даражасини пасайтиради ва хорижий инвесторларга юандан келган фойдани Хитой воситаларига осонликча жойлаштириш имконини бермайди. Бунинг устига, бу бозорларни ҳозирча солиштириб бўлмайди: ўтган йили оффшор юан молиявий тизимида 1,6 трлн юан (234 млрд доллар) миқдорида депозитлар мавжуд эди, доллар билан ифодаланган оффшор активлар эса 15 трлон доллардан ортиқни ташкил этади.

Узоқ муддатли ўйин

Якунда бозорлар доллардан қутилишда давом этмоқда, бироқ унинг позицияси доминант (устувор) бўлиб қолмоқда. Ҳозирда жаҳон савдо ҳисоб-китобларининг 80 фоизи Америка валютасида амалга оширилмоқда, беш йилдан кейин эса бу улуш 70 фоизгача қисқаради, деб прогноз қилмоқда Пекин университети HSBC бизнес-мактаби қошидаги Яқин Шарқ институти ижрочи директори Жу Жаои. Шу билан бирга, юан улуши 4-5 фоиздан 8-10 фоизгача ўсиши мумкин.

Бу ҳали етакчиликнинг алмашишига ўхшамайди — бу пайтгача ҳали кўп йиллар ўтиши мумкин, деб қайд этади «Bloomberg». Масалан, аввалги гегемон валюта — фунт стерлинг 1940-йилларгача дунёда етакчи позицияларини сақлаб қолган, ваҳоланки АҚШ иқтисодиёти Британияникидан 1900-йилдаёқ ўзиб кетган эди.

Инвестор учун босқичма-босқич дедолларлашув Америка валютасининг ўзгарувчанлиги (волатиллиги) ошишини ва доллар билан ифодаланган активларга бўлган талабнинг камайишини англатиши мумкин. Аммо ғарб иқтисодиётлари учун дедолларлашувнинг асосий хавфи — инфляциянинг кескин кўтарилиши ва қарз спиралидир, чунки айнан ўз валютасининг дунёдаги устуворлиги АҚШга глобал Жануб ва Шарқ билан савдо қилиш орқали дефляцияни импорт қилиш, бюджет тақчиллигини нисбатан паст ставкалар билан молиялаштириш ва иқтисодиётнинг камроқ самарадор сегментларини аутсорсга бериш имконини беради.