Форс кўрфазида юк ташиш инқирози чуқурлашмоқда

4-март куни АҚШ–Эрон уруши янада кенгайди: АҚШ зарбаси Шри-Ланка яқинида Эрон ҳарбий кемасига тегди. Бу эса Ҳўрмуз бўғози орқали кемалар ҳаракатини бешинчи кун ҳам фалаж қилди ва Яқин Шарқдан нефт ҳамда газ оқимини кескин чеклаб қўйган инқирозни янада чуқурлаштирди, деб ёзди «Reuters».

Эрон кемасига АҚШ сувости кемаси томонидан берилган зарба АҚШ президенти Доналд Трамп Яқин Шарқдан нефт ва газ экспорт қилаётган кемаларга суғурта ҳамда ҳарбий-денгиз кузатувини таъминлашга ваъда берган пайтга тўғри келди. Бу чоралар энергия нархларининг кескин ошишини жиловлашга қаратилган.

«Reuters» агентлиги «MarineTraffic» кемаларни кузатиш платформаси маълумотларига асосланиб ҳисоб-китоб қилишича, камида 200 та кема – жумладан нефть танкерлари, суюлтирилган табиий газ ташувчи танкерлар ва юк кемалари – Ироқ, Саудия Арабистони ва Қатар каби йирик Форс кўрфази нефть ишлаб чиқарувчилари соҳиллари яқинидаги очиқ сувларда лангар ташлаб турибди.

Яна юзлаб кемалар Ҳўрмуз бўғозидан ташқарида қолиб, портларга етиб бора олмаяпти. Бу сув йўли дунё нефти ва суюлтирилган табиий газ таъминотининг тахминан бешдан бир қисми ўтадиган муҳим транспорт артерияси ҳисобланади.

Эрон билан можаро 28-феврал куни бошланганидан бери камида саккизта кема ҳужумга учраган. 4-март куни Малта байроғи остида сузаётган «Safeen Prestige» контейнер кемаси Ҳўрмуз бўғозининг шимолий қисми томон йўл олар экан, снаряд зарбасидан шикастланди. Шу сабабли экипаж кемани тарк этишга мажбур бўлган, деб хабар қилди Британия ҳарбий-денгиз агентлиги (UKMTO).

«Маршалл ороллари байроғи остидаги «Libra Trader» нефт танкери ҳамда Панама байроғи остидаги «Gold Oak» қуруқ юк кемаси ҳам 4-март куни эрталаб Бирлашган Араб Амирликларидаги Фужайра портидан тахминан 7–10 денгиз мили узоқликда енгил шикаст олган», – дея маълум қилди «UKMTO».

Агентлик маълумотига кўра, «Libra Trader» номаълум снаряд портлаши ва унинг парчалари сабаб шикастланган, «Gold Oak» эса снаряд билан тўқнашиб кетган. Бироқ икки кема ҳам жиддий зарар кўрмаган ва экипаж аъзолари жароҳат олмаган.

«Қатар 4-март куни суюлтирилган табиий газ ишлаб чиқаришни тўлиқ тўхтатади ва камида бир ой давомида нормал ишлаб чиқариш ҳамда экспортга қайтолмайди», – дея «Reuters» агентлигига икки манба маълум қилган.

Энергетика гиганти «QatarEnergy» ишлаб чиқариш объектларига қилинган ҳужумлардан кейин суюлтирилган табиий газ юкламалари бўйича форс-мажор эълон қилди.

Ироқ эса нефт ишлаб чиқаришни қисқартиришга мажбур бўлди, чунки мамлакатда сақлаш жойлари тугаган ва нефтни танкерларга юклаш имкони бўлмаяпти. Саудия Арабистони, Бирлашган Араб Амирликлари ва Қувайт ҳам нефт юклашда қийинчиликларга дуч келмоқда, аммо улар ишлаб чиқаришни қисқартирган-қисқартирмагани ҳозирча аниқ эмас.

Юк ташиш тўхтаб қолганига қарамай, камёб танкер қатнови амалга ошди

Юк ташишдаги тиқилишларга қарамай, 3-март куни камдан-кам учрайдиган сафар амалга ошди: «Suezmax» туридаги «Pola» танкери Ҳўрмуз бўғози орқали ўтиб, нефт юклаш учун Бирлашган Араб Амирликларига йўл олди. Бу ҳақда соҳадаги манбалар ва «London Stock Exchange Group» кемаларни кузатиш маълумотларига таяниб хабар берилди.

«Pola» танкери 2-март куни Ҳўрмуз бўғозига яқинлашаётганда ўзининг AIS транспондерини ўчирган ва кейинги куни Абу Даби яқинида яна кузатув тизимида пайдо бўлган.

3-март куни Доналд Трамп АҚШ Халқаро тараққиётни молиялаштириш корпорациясига Форс кўрфазидаги денгиз савдоси учун сиёсий хавф-хатар суғуртаси ва молиявий кафолатлар тақдим этишни топширганини маълум қилди.

«Ҳар қандай шароитда ҳам АҚШ дунёга энергия таъминотининг эркин оқимини таъминлайди», – деб ёзди у ижтимоий тармоқдаги постида.

Сўнгги кунларда тижорий ҳарбий хавф суғуртаси нархи камида беш баробарга ошди. «Gallagher» суғурта брокери вакили Ангус Блейнининг айтишича, «ставкалар кема эгалари ва чартерчилар одатда кўриб юрган даражадан анча ошган».

«Нархлар кема тури, юк ва йўналишга қараб фарқ қилади, аммо денгиз суғуртачилари ҳозирча ҳимояни тақдим этишда давом этмоқда», – деди у.

4-март куни нефт нархлари бироз пасайган бўлса-да, 28-феврал куни уруш бошланганидан бери 12 фоизга ошди. Бу АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши зарбалари Яқин Шарқдан таъминотни издан чиқаргани билан изоҳланмоқда.

4-март куни «Goldman Sachs» «Brent» нефти бўйича иккинчи чорак прогнозини баррелига 10 долларга ошириб, 76 долларга етказди. Шунингдек, «WTI» нефти бўйича прогнозни ҳам 9 долларга ошириб, баррелига 71 доллар деб баҳолади.

Банкка кўра, Ҳўрмуз бўғози орқали нефт ва газ экспорти кутилгандан узоқроқ вақтга узилиб қолиши ҳамда нефт ишлаб чиқариш объектларига етказилган зарар асосий хавфлардан бири ҳисобланади. Шунингдек, Ҳўрмуз орқали нефт оқимининг камайиши март ойида Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (OECD) давлатларидаги захиралар ва Яқин Шарқ ишлаб чиқаришининг кескин пасайишига олиб келиши мумкин.

«Ҳозирда Эрон таҳдиди остида бўлган ҳудудларда ҳаракатланаётган барча танкерларни ҳимоя қилиш реал эмас, чунки бу учун жуда кўп сонли ҳарбий кемалар ва бошқа ҳарбий ресурслар талаб қилинади», – деди «BIMCO» хавфсизлик ва муҳофаза бўйича бош директори Якоб Ларсен.

Осиё алтернатив нефт қидирмоқда

Баъзи Осиё нефт қайта ишлаш ва нефт-кимё компаниялари ишлаб чиқаришни қисқартиришга мажбур бўлмоқда, чунки улар Форс кўрфазидаги етказиб берувчилардан тезкор алмаштирувчи юк олиш имконига эга эмас, юк ташиш тўхтаб қолгани туфайли.

Ҳиндистоннинг Мангалор нефт қайта ишлаш ва нефт-кимё корхонаси ҳамда «Petronet LNG» бу узилишлар туфайли форс-мажор эълон қилган.

Осиё ўз нефтининг 60 фоизини Яқин Шарқдан олади, бу ҳудудни узилишларга сезгир қилади. Индонезия ва Япония қайта ишловчилар АҚШдан кўпроқ нефть сотиб олиб, етишмовчиликни қопламоқда. Ҳиндистон эса Россиядан кўпроқ нефт сотиб олишни кўриб чиқади.

Шунингдек, Саудия Арабистонининг «Aramco» компаниясининг энг йирик ички қайта ишлаш заводи ва асосий нефть экспорт терминали «Ras Tanura» чоршанба куни ҳужумга учраган.