«SpaceX» IPOсидаги шов-шув бир ойда сўнди

Илон Маск асос солган ва раҳбарлик қилаётган ушбу компания акциялари 12 июн куни фонд бозорига илк бор чиқарилганида, сармоядорлар ўртасида ҳақиқий ажиотаж кўтарилган эди.

Гарчи компания ўз акциясининг бошланғич нархини 135 доллардан белгилаган бўлса-да, савдонинг биринчи кунидаёқ бу кўрсаткич аввал 150, кейин эса 176 долларгача кўтарилиб, кун якунида 160,95 долларда тўхтади.

Бу эса «SpaceX» нинг барча даврлардаги энг йирик дастлабки оммавий акциялар жойлаштируви (IPO) мақомини мустаҳкамлади.

Кейинги ҳафтада акциялар нархи янада ўсиб, кун давомида ўзининг энг юқори — 225 долларлик чўққисига чиқди. Бу эса компаниянинг умумий бозор қиймати бўйича «Amazon» ва «Microsoft» каби гигантларни ҳам ортда қолдирганини англатар эди.

«Гап Илон Маск ҳақида кетар экан, унинг ҳар қандай лойиҳаси одамларда катта қизиқиш уйғотади. Бироқ бу сафар одамлар илк бор сунъий интеллект маҳсулоти сифатида тақдим этилаётган лойиҳага сармоя киритиш имконига эга бўлганликларини ҳис қилишди» — дейди «CFRA» инвестицион тадқиқотлар фирмаси таҳлилчиси Кит Снайдер.

Хусусий инвесторларнинг ёпиқ компанияларга сармоя киритишига кўмаклашувчи «Neosteller» компанияси инвестори Вилли Ли ҳам IPO атрофидаги бундай шов-шувлар асосан сунъий интеллект (СИ) билан боғлиқ бўлганини айтади.

«Барча «SpaceX» лойиҳасини сунъий интеллект билан боғлиқ воқеа сифатида қабул қилди», — дейди у.

Жорий йилнинг бошида «SpaceX» Маскнинг баҳс-мунозараларга сабаб бўлган «Grok» чат-боти билан танилган ва яқинда «SpaceX AI» деб қайта номланган «xAI» стартапини сотиб олган эди. Шунингдек, компания маълумотлар маркази қувватларини бошқа технологик фирмаларга ижарага беришни ҳам бошлади.

Бироқ компаниянинг асосий фаолияти ракеталар ҳамда «Starlink» телекоммуникация сунъий йўлдошларини ишлаб чиқариш ва коинотга учиришдан иборат. Йирик маълумотлар маркази қурилиши бўйича маҳаллий аҳолининг норозиликлари фонида «Starlink» Теннесси штатининг Мемфис ҳудудида ўз хизматлари нархини арзонлаштиришини эълон қилгач, ўша куннинг ўзидаёқ «SpaceX» акциялари 8 фоизга қадрсизланди.

«SpaceX» айни пайтда аслида ниманинг ортидан даромад қилаётгани ҳақидаги ҳақиқат ойдинлаша бошлагач, компания акциялари ҳам пастга шўнғиди.

Технология компаниялари акциялари учун кечган сўнгги беқарор ҳафталарда энг катта зарбани айнан «SpaceX» қабул қилиб олди. 7 июл куни компания «Nasdaq100» индексига киритилганида, умумий индекс 1,7 фоизлик пасайиш билан ёпилганига қарамай, «SpaceX» акциялари 4,4 фоизга арзонлашди.

Бунга қадар унинг «FTSE Russell» индексига киритилиши акциялар нархининг бироз кўтарилишига хизмат қилган эди.

Дастлабки савдо ойининг якунига келиб, «SpaceX» акцияларининг донаси тахминан 145 доллардан сотилди. Бу кўрсаткич савдонинг биринчи кунидаги энг юқори натижадан қарийб 18 фоизга, шу пайтгача қайд этилган мутлақ рекорддан эса 35 фоизга паст.

«Ҳақиқий зарар»

Нархларнинг бу қадар кескин пасайиши савдонинг дастлабки беш кунида «SpaceX» акцияларини харид қилган чакана инвесторлар ўз сармояларидан зарар кўриш хавфи остида қолганини билдиради.

«Агар сиз акцияларни савдо бошланган дастлабки лаҳзалардаёқ харид қилган бўлсангиз, ҳозир аниқ зарар кўрмоқдасиз», — дейди Снайдер.

Таҳлилчи компаниянинг молиявий кўрсаткичларидан келиб чиқиб, «SpaceX» акциялари нархи янада пасайишини ва бир донаси учун тахминан 115 долларга тушиб кетишини тахмин қилмоқда. Бу эса компаниянинг умумий қиймати 1,5 триллион доллар атрофида баҳоланишини англатади.

Шундай бўлса-да, Илон Маск «SpaceX» бизнесининг келажагига жуда катта ишонч билан қарамоқда.

Компаниянинг биржага чиқиши уни дунёдаги биринчи триллионерга айлантирганидан сўнг, Маск «SpaceX» 2030 йилга бориб йилига 1 триллион доллар даромад келтиришини маълум қилди.

Шунингдек, Маск «SpaceX» акциялари ва уларнинг ўзгарувчанлигидан ўзига хос валюта сифатида фойдаланишга тайёр эканини ҳам кўрсатди.

16 июн куни акциялар нархи кескин кўтарилган бир пайтда, «SpaceX» дастурлаш кодини ёзишга мўлжалланган сунъий интеллект ботини яратган «Cursor» стартапини сотиб олаётганини эълон қилди. Қиймати 60 миллиард долларлик ушбу келишув тўлиқ акциялар ҳисобидан молиялаштирилди.

Ўша вақтда «SpaceX» акциялари қанчалик қимматлашгани ҳисобга олинса, Маск бу келишув орқали «Cursor» лойиҳасини амалда текинга қўлга киритди.

Барчанинг эътибори компаниянинг оммавий молиявий ҳисоботига қаратилган

«BBC» нашрининг ёзишича, «SpaceX» IPOси жараёнида асосий банкир вазифасини бажарган «Morgan Stanley» бу пасайишни фақатгина вақтинчалик чекиниш деб баҳолаётганга ўхшайди.

Ўтган ҳафтада банкнинг молиявий таҳлилчилари компания фаолиятини ўрганишни бошлади ва акцияларнинг мақсадли нархини 300 доллар қилиб белгилади. Бу эса шу пайтгача қайд этилган энг юқори кўрсаткичдан ҳам 33 фоизга юқори.

Оммавий савдога чиқиш учун талаб этиладиган молиявий ҳисоботларга кўра, «SpaceX» айни пайтда зарарда ишламоқда. Компания ўтган йили 18 миллиард доллар даромад қилган эди.

Илон Маск томонидан прогноз қилинаётган 1 триллион долларлик даромад эса бу кўрсаткичдан тахминан 55 баробар кўп.

Айни пайтда, инвесторларнинг компания томонидан тақдим этиладиган илк оммавий молиявий ҳисоботга бўлган қизиқиши ортиб бормоқда. «SpaceX» ҳисобот эълон қилинадиган санани ҳали очиқламади, бироқ молиявий таҳлилчилар бу жараён август ойининг бошларида юз беришини тахмин қилмоқда.

Катта эҳтимол билан, компания ҳисоботининг эълон қилиниши «лок-ап» (сотувга қўйилган чеклов) даврининг якунланишига тўғри келади. Бу давр тугагач, компенсация тариқасида олинган фирма акцияларини сотиши тақиқланган «SpaceX» ходимлари уларни очиқ бозорга чиқариш имкониятига эга бўлади.

Очиқ савдога кўпроқ акцияларнинг чиқарилиши, шунингдек, «SpaceX» бизнеси ва унинг келгуси режалари ҳақидаги батафсил маълумотлар биржада нархларнинг янада кескин тебранишига сабаб бўлиши мумкин.