Биткоин яратувчиси топилдими?

«The New York Times» суриштирувига кўра, 17 йил давомида шахси аниқланмаган биткоин яратувчиси Сатоши Накамото эҳтимол 55 ёшли британиялик криптограф Адам Бэк бўлиши мумкин. Муаллиф Бэк ҳаётида Сатоши ҳақида маълум бўлган фактларга мос келадиган кўплаб жиҳатларни топганини таъкидлайди.

Адам Бэк ҳақида нималар маълум?

Бэк 1970-йилда Лондонда туғилган. Унинг отаси тадбиркор, онаси эса юрист ёрдамчиси бўлган. Ўз сўзларига кўра, у 11 ёшида мустақил равишда дастурлашни ўрганган. Болаликдаги қизиқиш кейинчалик жиддий фаолиятга айланиб, у Эксетер университетида информатика бўйича докторлик диссертациясини ҳимоя қилган.

Бэк аввалданоқ Сатоши Накамото бўлиши мумкин бўлган номзодлардан бири сифатида тилга олинган, аммо у буни доимо рад этиб келган. Бироқ бошқа номзодлардан фарқли ўлароқ, «у ҳозиргача бундай кенг қамровли журналистик текширув объектига айланмаган», деб ёзади «NYT».

Суриштирув давомида журналист Бэк биткоин захираларини бошқариш билан шуғулланувчи янги компанияга ҳаммуассис бўлганини аниқлаган. Бундай компаниялар қарз маблағлари ҳисобидан биткоин сотиб олиб, инвесторларга криптовалютага агрессив сармоя киритиш имконини беради. Материал ёзилган пайтда компания «Cantor Fitzgerald» тузилмаси билан қўшилиш орқали биржага чиқиш жараёнида бўлган. Ушбу инвестбанкнинг собиқ бош директори Говард Латник ҳозирда АҚШ савдо вазири сифатида ишламоқда.

«NYT» таъкидлашича, очиқ компания раҳбари сифатида Бэк қимматли қоғозлар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ инвесторлар учун муҳим бўлган барча маълумотларни ошкор қилиши шарт. Газетага кўра, агар у ҳақиқатан ҳам Сатоши Накамото бўлса ва тахминан 1,1 млн биткоинга эга бўлса, бу жуда муҳим маълумот ҳисобланади. Чунки бундай ҳажмдаги активларнинг тўсатдан сотилиши бозорга жиддий таъсир кўрсатиши мумкин.

Сатоши шахсини «NYT» қандай текширди?

«The New York Times» суриштирувини журналист Жон Каррейру олиб борган. У аввал «The Wall Street Journal»да ишлаган ва «Theranos» стартапини фош қилгани билан машҳур – бу ишдан кейин унинг асосчиси Элизабет Холмс инвесторларни алдашда айбдор деб топилган.

Каррейрунинг эътиборини Адам Бэк 2024-йилда чиққан «HBO» филми – «Money Electric: The Bitcoin Mystery»дан кейин тортган. Унда биткоин яратувчиси сифатида Питер Тодд кўрсатилган (у буни инкор қилган). Бэк ҳам филмда номзод сифатида иштирок этган, лекин ўзини Сатоши Накамото эмаслигини қатъий айтган. Шунга қарамай, унинг камера олдидаги ҳаракатлари журналистни шубҳага солган ва текширув бошлашга ундаган.

Асосий далиллар ва ўхшашликлар

Каррейру бир йилдан ортиқ вақт сарфлаб, Бэк ва Сатоши ўртасида қуйидаги ўхшашликларни топганини айтади:

— Таълим ва техник билимлар

Бэк тақсимланган компютер тизимлари бўйича докторлик даражасига эга – биткоин ҳам шундай тизим. У «C++» дастурлаш тилида ишлаган, Сатоши ҳам айнан шу тилда биткоиннинг илк кодини ёзган. Шунингдек, Бэк очиқ калитли криптография мутахассиси.

— «Cypherpunks» ҳаракати

Иккаласи ҳам 1990-йилларда шаклланган «Cypherpunks» ҳаракатига алоқадор бўлган. Бу ҳаракат криптография орқали инсонларни давлат назорати ва цензурадан ҳимоя қилишни мақсад қилган.

— Электрон пул ғояси

Бэк 1990-йиллар охиридаёқ электрон пул яратиш ғоясини илгари сурган. У децентрализован тармоқ – «узеллар» тизимини тасвирлаган. Кейинчалик Сатоши айнан шу концепция асосида биткоинни яратган.

— «Hashcash»

Бэк яратган «Hashcash» тизими кейинчалик биткоин майнингида қўлланилган.

— Спам муаммоси

Иккаласи ҳам электрон почтадаги спам муаммосига қаттиқ эътибор берган. Бэк «Hashcash» орқали спамга қарши курашни таклиф қилган, Сатоши ҳам бу ҳақда кўп ёзган.

— Анонимлик

Ҳар иккиси интернетда анонимликни афзал кўрган ва псевдонимлардан фойдаланган. Шунингдек, иккаласи ҳам «код ёзишни матн ёзишдан яхши биламан» деган фикрни билдирган.

— Фаоллик даврлари

Сатоши 2008–2011-йилларда фаол бўлиб, кейин ғойиб бўлган. Бэк эса узоқ вақт электрон пул ҳақида ёзиб, биткоин пайдо бўлгач сукут сақлаган ва фақат Сатоши йўқолганидан 6 ҳафта ўтиб яна пайдо бўлган.

— Ёзиш услуби таҳлили

Каррейру Сатошининг матнларини (white paper, форумлар, ёзишмалар) таҳлил қилган. Унда ўзига хос услуб борлиги аниқланган:

икки пробел қўллаш

сўзларни турлича ёзиш

«e-mail» ва «email»ни алмаштириб ишлатиш

Журналист бу ибораларни Бэкнинг «X» тармоғидаги ёзишмалари билан солиштирган ва катта мослик топган. Шунингдек, сунъий интеллект ёрдамида «Cypherpunks» архивлари таҳлил қилинган, натижада Бэк услуб жиҳатидан Сатошига энг яқин шахс экани аниқланган.

Бэк қандай жавоб қайтарди?

«The New York Times» журналисти тўплаган далилларидан сўнг Адам Бэк билан январ ойида Салвадорда бўлиб ўтган конференцияда учрашган.

Журналистнинг айтишича, у ўз далилларини тахминан икки соат давомида баён қилган, аммо Бэк уларни тасодифий мос келиши мумкин бўлган ҳолатлар деб рад этган. Шу билан бирга, у Сатоши Накамото фаол бўлган даврдаги ўзининг «йўқолиб қолиши»га ишончли изоҳ беролмаган.

«NYT» журналисти Бэкнинг хатти-ҳаракатларига ҳам эътибор қаратган: қийин саволларга жавоб берар экан, у «қизариб кетган ва безовта ҳаракат қилган».

Жон Каррейрунинг сўзларига кўра, у учун Бэк ҳақиқатан ҳам Сатоши эканига деярли шубҳа қолмаган.

Адам Бек Салвадордаги учрашув давомида олти мартадан ортиқ биткоин яратилишига алоқадорлигини инкор этди. Унинг сўзларига кўра, топилган барча ўхшашликлар тасодиф: у ҳақиқатан ҳам тегишли техник билимга эга ва Сатоши ғояларини қўллаб-қувватлайди, аммо бу ҳеч нарсани исботламайди.

Криптоҳамжамиятда Сатошининг шахсини тасдиқловчи ягона инкор қилиб бўлмайдиган далил – у биткоиннинг дастлабки даврида назорат қилган ҳамёнлардан тангаларни кўчириш ҳисобланади. Бундай ҳаракатлар ҳозиргача қайд этилмаган.

Бэк, шунингдек, Лондондаги судда австралиялик Крейг Райтга қарши иш доирасида тақдим этилган хатларга ҳам таянади: уларга кўра, 2008-йил августда Сатоши Бэкка мустақил муаллиф сифатида унинг илмий ишидан иқтибос келтиришни аниқлаштириш учун мурожаат қилган. Агар бу хатлар ҳақиқий бўлса, бу Бэкка нисбатан гумонларни йўққа чиқаради. Бироқ Каррейру бу хатлар Бэк томонидан олдиндан алиби сифатида тайёрланган бўлиши мумкинлигини тахмин қилади ва Бэк бу хатларнинг ҳақиқийлигини тасдиқлайдиган метамаълумотларни тақдим этишдан бош тортганини таъкидлайди.

Олдинги суриштирувлар ва бошқа гумонланувчилар

Сатоши Накамото шахси 2008-йил октабрида биткоин дунёга тақдим этилганидан бери 17 йил давомида аниқланмаган. Шу вақт мобайнида 100 дан ортиқ инсон эҳтимолий номзод сифатида илгари сурилган.

Энг жиддий дастлабки версиялар қуйидагилар:

2014-йилда «Newsweek» журнали Калифорнияда яшовчи япон-америкалик муҳандис Дориан Накамото шахсини аниқлаган, у эса биткоинга ҳар қандай алоқадорликни қатъиян рад этган.

2015-йилда «The New York Times» ва бошқа нашрлар венгер келиб чиқишли америкалик компютер олими Ниcк Сзабога эътибор қаратган. У 1998-йилда биткоиннинг бевосита салафи ҳисобланган «бит голд» концепциясини ишлаб чиққан. Бироқ кейинги оммавий муҳокамалар унинг биткоин ҳақидаги техник билимларида айрим бўшлиқлар борлигини кўрсатган.

Махфийликни ҳимоя қилиш бўйича дастурчи ва фаол Ҳал Финней ҳам узоқ вақт асосий гумонланувчилардан бири сифатида кўрилган. У биткоин тарихидаги илк транзакцияни амалга оширган ва 2014-йилда вафот этган. Унинг айбловдан қочишга ёрдам берадиган алибиси шундан иборатки, 2009-йил апрел ойида у 10 мил югуриш мусобақасида суратга олинган – айнан шу пайтда Сатоши фаол ёзишмалар олиб борган.

Яна бир номзод – махфийлик ҳуқуқларини ҳимоя қилган муҳандис Лен Сассаман – 2011 йилда вафот этган.

«HBO»нинг «Money Electric» (2024) ҳужжатли филми канадалик дастурчи Петер Тоддга эътибор қаратган, бунда «Bitcointalk» форумидаги 2010-йилдаги битта хабарга таянган. Тодд Сатоши ёзган пайтларда бошқа жойларда бўлганини тасдиқловчи фотосуратларни тақдим этган.

Австралиялик тадбиркор Cраиг Райт кўп йиллар давомида ўзини Сатоши деб даъво қилган ва ҳатто судга «далиллар» ҳам тақдим этган. 2024-йилда Британия суди бу даъволарни сохта деб топган.

Адам Бэк ҳам аввал гумонланувчилар қаторида тилга олинган, хусусан, 2020-йилда «YouTube»даги «Barely Sociable» каналида аноним муаллиф томонидан эълон қилинган видео таҳлилда.

Нега Сатоши кимлигини билишга шунчалик қизиқишади?

Сатоши шахси ҳақидаги савол қўшимча аҳамият касб этади, чунки умумий ҳисоб-китобларга кўра, у тармоқ мавжудлигининг дастлабки ойларида тахминан 1,1 миллион биткоин қазиб олган. Сатоши билан боғлиқ ҳамёнлар тармоқ ишга тушганидан бери фаоллик кўрсатмаган.

«NYT» мақоласи бугунги кунгача Сатоши Накамото шахси бўйича энг батафсил ва методологик жиҳатдан асосланган журналистик суриштирув ҳисобланади. Бироқ юзлаб матн ўхшашликлари, хронологик параллеллар ва хатлар метамаълумотларини тақдим этишдан бош тортилганига қарамай, у ҳали ҳам билвосита далиллар йиғиндиси бўлиб қолмоқда.

Агар бу версия тўғри бўлса, демак 2,4 триллион доллардан ортиқ қийматга эга молиявий тизимни яратган шахс 17 йил давомида тахаллус остида муваффақиятли яшириниб келган ва шу билан бирга ўша тизим ривожида асосий роллардан бирини ўйнаган. Агар нотўғри бўлса, бу ҳатто энг замонавий таҳлил воситалари ёрдамида ҳам пухта қурилган афсонани рад этиш қанчалик қийин эканини яққол кўрсатадиган яна бир мисол бўлади.