Qirg‘izistonda «kotlovan»dan uy sotish taqiqlandi. O‘zbekistonda esa ulushli qurilish qonuni hanuz kuchga kirmagan

Qirg‘iziston qurilish, arxitektura va uy-joy kommunal xo‘jaligi vaziri Nurdan O‘runtayev 4-noyabr kuni yangi cheklovlarni nazarda tutuvchi buyruqni imzoladi. Vazirlik ma’lumotiga ko‘ra, qurilishning «nolinchi sikli» (poydevor va yer ostidagi barcha qurilish ishlari) to‘liq yakunlanmaguncha turar va noturar joylarni sotish, obyektlarni reklama qilish hamda fuqarolar va yuridik shaxslardan mablag‘ jalb etish taqiqlanadi.

Ushbu talab faqat rasmiy oldi-sotdi shartnomalariga emas, balki dastlabki va ulushli ishtirok shartnomalari kabi boshqa fuqarolik-huquqiy bitimlarga ham tatbiq etiladi. Tartib ijrosi Davlat arxitektura-qurilish nazorati departamenti tomonidan nazorat qilinadi.

O‘zbekistondagi vaziyat va 668 mlrd so‘mlik zarar

Oliy Majlis Qonunchilik palatasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda qurilish ishlari hajmi so‘nggi yillarda 17,5 barobarga oshgan. 2026 yil 10-iyun kuni Prezident Shavkat Mirziyoyevga o‘tkazilgan taqdimotda faqat 2025 yilning o‘zida ulushli qurilish sohasidagi qonunbuzilishlar oqibatida qariyb 3 ming nafar fuqaroga 668 mlrd so‘m zarar yetkazilgani ma’lum qilingan.

Hozirda Oliy Majlis Qonunchilik palatasida «Ko‘p kvartirali uylarni va boshqa ko‘chmas mulk obyektlarini ulush kiritish asosida qurish to‘g‘risida»gi qonun loyihasi ko‘rib chiqilmoqda. Iyul-avgust oylarida birinchi o‘qishdan o‘tgan mazkur hujjatda xaridorlar mablag‘larini eskrou hisobvaraqlari orqali himoya qilish hamda uylarni belgilangan muddatlarda topshirish mexanizmlarini joriy etish ko‘zda tutilgan. 2026 yil 4-noyabr holatiga ko‘ra, qonun Senat tomonidan ma’qullangani va kuchga kirganini tasdiqlovchi rasmiy ma’lumot mavjud emas.

Eskrou tizimidagi tafovut

O‘zbekistonda 2026 yil 1-apreldan ko‘chmas mulk va ayrim avtomobil oldi-sotdi bitimlari bo‘yicha eskrou hisobvaraqlaridan foydalanish tartibi joriy etildi. Yangi mexanizmga ko‘ra, xaridor pulni bankdagi maxsus hisobvaraqqa kiritadi, notarius bitimni tasdiqlagandan keyin mablag‘ sotuvchiga o‘tkaziladi.

Ushbu xizmatni «Kapitalbank», «Anorbank», «InfinBank» va boshqa banklar yo‘lga qo‘ygan. Bu tartib tayyor ko‘chmas mulk va avtomobillarni oldi-sotdi qilishda hisob-kitob xavfsizligini oshirishga qaratilgan.

Biroq buni ulushli qurilishdagi eskrou tizimi bilan adashtirmaslik kerak. Ya’ni xaridor tayyor uyni sotib olayotganda mablag‘ bank orqali o‘tkazilishi bilan hali qurilmagan uy uchun quruvchiga pul to‘lash jarayoni bir xil emas.

«Kotlovan» bosqichidagi xonadonlar uchun asosiy masala — xaridorning mablag‘i qurilish kompaniyasi ixtiyoriga qay tartibda o‘tishi, uning maqsadli ishlatilishi va qurilish tugallanmagan taqdirda pul qaytarilishini kafolatlashdir.

Shu sababli 1-apreldan ishga tushgan eskrou mexanizmi ulushli qurilish bozoridagi barcha muammolar hal bo‘lganini anglatmaydi. Buning uchun ulushli qurilishga mo‘ljallangan alohida huquqiy va moliyaviy mexanizmlar to‘liq ishlashi kerak.

Qozog‘iston va Tojikiston tajribasi

Qozog‘istonda ulushli qurilish uchun mablag‘ jalb qilish hokimlik ruxsati yoki yagona operator kafolati kabi talablar bilan tartibga solinadi. Shunga qaramay, investitsiya va bronlash shartnomalari orqali dastlabki bosqichda xonadon sotish holatlari uchrab turadi.

Tojikistonda esa firibgarlik holatlari — bitta xonadonni bir necha kishiga sotish muammosi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Mamlakat Ichki ishlar vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, 2025 yilda qurilish kompaniyalari va vositachilari ishtirokida 112 ta shunday jinoyat qayd etilgan. Prokuratura tekshiruvlari natijasida 308 ta ma’muriy va 37 ta jinoiy ish qo‘zg‘atilgan. Hozirda Dushanbeda xaridorlarga obyektning huquqiy maqomini oldindan tekshirish imkonini beruvchi raqamli tizim joriy etilmoqda.