Глобал давлат қарзи 111 триллион доллар: асосий тенденциялар

Жаҳон давлат қарзи янги босқични босиб ўтди. 2025-йилда умумий давлат қарзи 111 триллион долларга етди, бу 2000-йилда қайд этилган 19,7 триллион доллардан беш баравардан кўпроқ.

Ушбу визуализация Халқаро валюта жамғармаси (IMF) маълумотларига таянади ва 2000-йилдан 2025-йилгача бўлган даврда жаҳон давлат қарзининг динамикасини қатламли диаграмма орқали кўрсатади. Унда АҚШ, Европа Иттифоқи, Япония, Хитой, ривожланган бошқа иқтисодиётлар ҳамда ривожланаётган ва бозор иқтисодиётига ўтаётган мамлакатлар кесимида таҳлил берилган.

АҚШ ва Хитой ҳозир жами давлат қарзининг ярмидан кўпроғини эгаллайди

Икки давлат асосий ўринни эгалламоқда. АҚШнинг давлат қарзи 38,3 триллион долларни ташкил этса, Хитойники 18,7 триллион доллар. Биргаликда улар жаҳон умумий қарзининг тахминан 51 фоизини ташкил қилади.

Қуйидаги жадвалда 2000-2025-йиллар оралиғида АҚШ, Хитой, Европа Иттифоқи, Япония ва дунёнинг қолган қисми бўйича давлат қарзи АҚШ долларида кўрсатилган:

АҚШда қарз ўсиши 2020-йилда кескин тезлашди – пандемия давридаги харажатлар федерал қарзни бир йил ичида 23,4 триллион доллардан 28,3 триллион долларгача оширди. Шундан бери у юқори бюджет тақчилликлари, ўсиб бораётган фоиз тўловлари ва сезиларли молиявий консолидациянинг йўқлиги сабаб ўсишда давом этмоқда.

Хитойнинг йўли характери жиҳатидан бошқача, аммо кўлами жиҳатидан шунчалик таъсирли. 2000-йилда атиги 0,2 триллион доллардан бошланган давлат қарзи ҳар йили тахминан 18 фоизга ўсди – бу доллар ҳисобида жаҳон ўртача кўрсаткичидан қарийб 14 баравар юқори. Бунинг катта қисми маҳаллий ҳукуматлар томонидан инфратузилма ва кўчмас мулкни ривожлантириш учун олинган қарзлар билан боғлиқ.

2000-йилдан бери жаҳон қарзи манзараси қандай ўзгарди

Диаграмма жаҳон қарзининг ўсишида бир нечта алоҳида босқичларни кўрсатади:

2000–2007: Қарз барқарорлашуви. Умумий давлат қарзи 19,7 триллион доллардан 35,8 триллион долларгача нисбатан секин ўсди ва асосан жаҳон ялпи ички маҳсулоти ўсишига мос келди.

2008–2009: Молиявий инқироз сакраши. Жаҳон молиявий инқирози ҳукуматларни банкларни қутқариш ва рағбатлантириш дастурларини ишга туширишга мажбур қилди, натижада қарз кескин ошди. Икки йилда жаҳон қарзи 35,8 триллион доллардан 45,5 триллион долларгача ўсди.

2010–2012: Европа қарз инқирози. 2011-йилда Европа Иттифоқи давлат қарзи 13,1 триллион долларга етди, чунки Греция, Италия ва Испанияда қарз олиш харажатлари кескин ошиб кетди. Кейинчалик еврозона бўйлаб тежамкорлик чоралари жорий этилди.

2013–2019: Арзон қарз олиш даври. Паст фоиз ставкалари ҳукуматларга юқори қарз юкламасини дарҳол молиявий босимсиз сақлаб туриш имконини берди. Жаҳон қарзи 60,7 триллион доллардан 73,9 триллион долларгача секин ўсди.

2020: Пандемия қарз портлаши. «COVID-19» туфайли жаҳон қарзи бир йил ичида 73,9 триллион доллардан 84,9 триллион долларгача ўсди – бу тарихдаги энг катта йиллик ўсиш бўлди.

2022–2025: Юқори қарз ва ўсиб бораётган харажатлар. Фоиз ставкалари юқори бўлиб қолгани сабабли, бу қарзларга хизмат кўрсатиш харажатлари кескин ошди, айниқса АҚШ ва ривожланаётган мамлакатларда.

Япония ва Европа Иттифоқи: турлича йўллар

Япония қарзи 2012-йилда 14,2 триллион долларга етган чўққидан сўнг пасайиб, 9,8 триллион долларга тушди. Бу қисман иенанинг долларга нисбатан қадрсизланиши билан изоҳланади (қарз иенада ҳисобланади, аммо бу ерда долларда ифодаланган). Ички кўрсаткичларда Япониянинг қарз/ЯИМ нисбати дунёдаги энг юқорилардан бири бўлиб, 230 фоиздан ошади.

Европа Иттифоқи ҳам инқироздан кейинги консолидация йўлини тутиб, қарзни 2021-йилдаги 15,5 триллион долларлик чўққидан 2022-йилда 14,3 триллион долларга туширди. Аммо кейинчалик аъзо давлатлар мудофаа ва энергия харажатларини оширгани сабабли 2025-йилга келиб яна 17,6 триллион долларгача кўтарилди.

Ўзбекистон давлат қарзи

2025 йил якунига келиб Ўзбекистоннинг жами давлат қарзи (ташқи ва ички) 46,85 млрд долларни ташкил этди. Бу кўрсаткич ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг 31,9 фоизига тенг.

Давлат қарзининг асосий қисми 39,82 млрд доллари ёки 85 фоизи ташқи қарз ҳиссасига тўғри келади. Ташқи қарзнинг ЯИМга нисбати эса 27,1 фоизни ташкил этади.

Ташқи қарзнинг 83 фоизи хорижий валютада расмийлаштирилган. 40 фоизи ўзгарувчан фоиз ставкаларига эга; қарзнинг катта қисми узоқ муддатли. Қисқа муддатли мажбуриятлар эса деярли мавжуд эмас.