Трамп Эрон бошқарувини ҳам қўлга олмоқчи

Бугун, 24-март АҚШ ва Исроил томонидан Эронга қарши уруш бошланганига 25 кун бўлди. Уруш тўртинчи ҳафтага кирар экан, эҳтимолий дипломатия ҳақида қарама-қарши баёнотлар пайдо бўла бошлади. Бир тарафда АҚШ президенти Доналд Трамп Эрон билан самарали музокаралар олиб борилаётганини айтса, бошқа тарафда Теҳрон бундай баёнотларини рад этимб чиқди. Хўш, Яқин Шарқдаги уруш атрофида нималар бўляпти ўзи?

2026-йил 28-феврал куни Исроил билан биргаликда Эронга қарши уруш бошлаб, унинг олий раҳнамосини ўлдирган, Эроннинг электр станцияларини “йўқ қилиб ташлаш” билан таҳдид қилганидан АҚШ президенти Доналд Трамп 23-март куни АҚШ Эрон билан биргаликда Форс кўрфазидаги стратегик аҳамиятга эга Ҳўрмуз бўғозини назорат қилиши мумкинлигини айтди. Унинг айтишича, АҚШ ва Эрон Яқин Шарқдаги ҳарбий ҳаракатларни ҳал қилиш бўйича «жуда яхши ва самарали музокаралар» олиб бормоқда ва музокаралардан кейин урушни тугатиш мақсадида мамлакатда «қўшма бошқарув» ўрнатилиши мумкин. Трампнинг даъво қилишича, Эронга «жуда ҳурматли» деб таърифланган, аммо исми ошкор этилмаган янги раҳбар тайинланиши мумкин.

«Politico»нинг ўз манбаларига таяниб хабар беришича, АҚШ президенти маъмурияти Эрон парламенти спикери Муҳаммад Боқир Ғолибафни музокаралар учун потециал ҳамкор ва эҳтимол, янги етакчи сифатида кўриб чиқмоқда.

Журналистлар томонидан «мамлакатни ким бошқаради?» деган саволга жавоб берар экан, у «балки қўшма раҳбарлик» деган ғояни ҳам рад этмаган ва Венесуэла билан боғлиқ моделни мисол қилиб келтирган.

Трамп, шунингдек, Форс кўрфази нефт ташувчи асосий йўли бўлган Ҳўрмуз бўғозини очиш бўйича 48 соатлик талаб қўйганини айтган. У Эроннинг электр станцияларига қарши ҳужумларни 5 кунга кечиктириш ҳақида эълон қилди ҳамда Эрон тинчлик исташини ва ядровий қуролга эга бўлмасликка рози бўлганини таъкидлади.

Трамп, агар музокаралар бузилса, АҚШ «жуда қаттиқ бомбардимонни давом эттиради» деб огоҳлантирган ва тинчлик келишуви эҳтимоли юқори эканини айтган.

Эрон нима дейди?

Эрон президенти Масъуд Пезешкиён Трампнинг баёнотларини рад этди. Унинг билдиришича, Эрон ва АҚШ ўртасида ҳеч қандай музокаралар олиб борилмаяпти. Пезешкиён Трампнинг сўзларини энергия нархларини пасайтиришга уриниш ва ҳарбий режаларни амалга ошириш учун вақт ютиш мақсадидаги баёнот деб баҳолаган.

Қолаверса, Пезешкиён Эрон сўнгги кунларда фақат минтақа давлатлари билан, хусусан Уммон билан музокаралар олиб бораётганини таъкидлаган. Шу ерда эслаб ўтиш ўринлики, уруш бошланишидан олдин АҚШ ва Эрон ўртасидаги билвосита музокараларга айнан Уммон воситачилик қилаётган эди. Пезешкиён Уммон билан мулоқотлар Ҳўрмуз бўғози орқали кемалар ҳаракатини мувофиқлаштиришга қаратилганини ва у очиқ тарзда олиб борилаётганини таъкидлайди.

Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси ҳам АҚШ билан музокаралар бўлмаганини ва бўлмаслигини билдирган. Уларнинг қайд этишича, АҚШнинг бундай баёнотлари психологик урушнинг бир қисми бўлиб, бу шароитда Ҳўрмуз бўғози олдинги ҳолатига қайтмайди ва энергия бозорларида барқарорлик юзага келмайди. Корпус Трампнинг баёнотини «чекиниш» деб баҳолаб, бунга Эроннинг жавоб зарбалари ҳақидаги таҳдидлари сабаб бўлаётганини таъкидламоқда.

Қайд этиш жоиз, Трамп Эроннинг электр станцияларини «йўқ қилиб ташлаш» билан таҳдид қилганидан сўнг, Теҳрон қўшни Форс кўрфази давлатларида жойлашган эҳтимолий қасос нишонлари рўйхатини эълон қилди. Уларнинг орасида БААдаги атом электр станцияси ҳам бор.

Урушнинг иқтисодий оқибатлари

Бизнеслар ва инвесторлар учун Яқин Шарқдаги можаро тез суръатда ўзгариб бораётгани фонида иқтисодий ва бозор хавфларининг қанчалик тез ва қанчалик катта миқёсда кучайиб кетиши мумкинлиги асосий масаладир.

Уруш шароитида глобал фонд бозорлари кескин тебраниб турибди. Масалан, Трамп АҚШнинг Эрон электр станцияларига қарши ҳужумларини 5 кунга кечиктирганини эълон қилганидан сўнг нефт нархлари тушди. Европа фонд бозорлари, Трампнинг ижтимоий тармоқдаги баёнотидан олдин кескин тушиб кетаётган бўлса-да, 23-март куни аксарият индекслaрда ўсиш қайд этилди, чунки инвесторлар янгиликни ижобий қабул қилди. АҚШ бозорлари эса Уолл-стритда куннинг биринчи ярмида 1 фоиздан кўпроқ ўсишни кўрсатди.

Бироқ бу вақтинчалик кўрсаткич холос. Уруш қанчалик узоқ давом этса ва Ҳўрмуз бўғози орқали эркин транзит қанчалик кўп вақт чекланган ҳолда қолса, нефт ва газ нархлари шунчалик юқори даражада сақланиб қолади. 2022-йилда Россиянинг Украинага босқинидан сўнг қўлланган усуллар, масалан, диверсификация ва йўналишларни ўзгартириш бу сафар бозорни тинчлантириш учун самара бермайди.

Доимий юқори нархлар истеъмолчилар ва саноат тармоқларини энергия истеъмолини қисқартиришга мажбур қилади. Нефт-кимё, ўғитлар, алюминий, пўлат ва цемент каби энергияга катта боғлиқ саноат тармоқлари хомашё ва ёқилғи нархлари кескин ошиши сабаб энг тез босим остида қолади.

Форс кўрфази давлатлари учун бу оддий бозор шоки эмас, балки стратегик ва ҳатто мавжудлик даражасидаги чақириқ ҳисобланади, чунки экспортдаги узилишлар, инфратузилма заифлиги ва хавфсизлик харажатларининг ошиши уларнинг ишончли энергия етказиб берувчи сифатидаги мавқеини заифлаштиради.

Дунёнинг қолган қисми учун эса бу секинлашган иқтисодий ўсишни англатади. Бундай оғир иқтисодий оқибатлардан қочишнинг ягона йўли урушни имкон қадар тезроқ тугатишдир.