Эрон уруши: глобал тартибга таъсир

28-февралдан бери Исроил ва АҚШ Эронга қарши тажовузкор уруш олиб бормоқда. Бунга жавобан Теҳрон ракеталар ва дронлар билан қасос зарбаларини йўллади ҳамда Ҳўрмуз бўғозини қисман ёпиб қўйди.

Сенсацион сарлавҳалар соясида қолиб кетаётган кенг кўламли стратегик, тарихий ва гуманитар оқибатлар ушбу можаронинг нафақат минтақа, балки бутун дунё учун нақадар муҳимлигини теран таҳлил қилишни талаб этади. Кундалик тактик амалиётлар ҳақидаги хабарлар оқимидан бироз чекиниб қарасак, бу уруш ҳарбий қудратнинг чекланганини, глобал тартибнинг беқарорлигини ҳамда география ва тарихнинг қанчалик буюк аҳамиятга эга эканини намоён қилмоқда.

Эрон — оддий нишон эмас

Мазкур урушнинг асл моҳиятини англаш учун, аввало, нишонга олинган мамлакатнинг табиатини тўғри тушуниш лозим. Эрон — исталган вақтда осонгина жиловлаб олинадиган ёки ўзгартириш мумкин бўлган чеккадаги заиф давлат эмас. Аксинча, у — бепоён ҳудудга, узлуксиз давлатчилик тарихига ва стратегик жиҳатдан мустаҳкам пойдеворга эга фундаментал давлатдир.

Мамлакатнинг шарқий тоғлари амалда ўтиб бўлмас даражада мустаҳкам қалқон бўлиб қолмоқда. Қора денгиз тарафга қараган шимолий ҳудудлар Исроил ҳаво зарбалари етиб бориши қийин бўлган минтақа ҳисобланади. Бу ҳудудларда қуруқликдан бостириб кириш ҳам ўта мураккаб вазифадир, энг асосийси, бундай уриниш Россияни тўғридан-тўғри можарога тортиш хавфини туғдиради.

Қадим замонлардан то шу кунга қадар бу минтақа босқинчиларга тинимсиз қаршилик кўрсатиб келган. Ҳарбий куч инфратузилмани вайрон қилиши мумкиндир, бироқ у янги сиёсий легитимликни осонликча қарор топтира олмайди ёки бутун бир цивилизациянинг тарихий хотирасини шунчаки ўчириб ташлай олмайди.

Хавфсизлик иллюзиясининг қулаши

Ҳозирги уруш минтақавий хавфсизлик борасидаги кўп йиллик қарашларни ҳам йўққа чиқарди.

Ўнлаб йиллар давомида Кўрфаз барқарорлиги АҚШ кафолатларига таяниб келган. Бу тизим 1980-йиллардаги Эрон-Ироқ уруши даврида шакллана бошлаган, 1990-йиллардаги Кўрфаз урушидан сўнг кенгайган ва янги минг йиллик бошидаги Ироқ урушидан кейин мустаҳкамланган эди. Бироқ бугунга келиб, мазкур тизимнинг пойдеворлари жиддий ларзага келган.

Бир вақтлар ўзини ҳимояланган деб ҳисоблаган ва АҚШ базаларига жой берган давлатлар энди айнан мана шу ҳарбий объектлар мавжудлиги сабабли Эроннинг нишонига айланмоқда. Тийиб туриш воситаси сифатида яратилган платформалар эҳтимолий нишонларга айланиб улгурди, Эроннинг ҳужумлари эса Кўрфаз давлатларидаги фуқаролик инфратузилмаларига ҳам кўчмоқда. Хавфсизликни таъминлаши керак бўлган илғор ҳарбий кучларни жойлаштириш мантиғи, аксинча, минтақанинг заифлигини янада ошириб юборди.

Бу ҳақиқатни тан олмасдан туриб, Кўрфазда бирорта ҳам барқарор хавфсизлик тизимини яратиб бўлмайди. Мустаҳкам тартиб минтақанинг асосий ўйинчилари — Эрон, Ироқ, Туркия, Миср ва Сурияни хавфсизлик сиёсатининг шунчаки объекти эмас, балки тенг ҳуқуқли иштирокчилари сифатида ўз ичига олиши шарт. Ташқи кучлар бу жараёнда фақат кафил бўлиши мумкин, бироқ меъмор эмас.

Бир қарашда бу можаро фақат минтақавий миқёсга эгадек туюлиши мумкин. Аслида эса унинг оқибатлари глобал аҳамиятга эга.

Замонавий глобал иқтисодиёт — ўзаро узвий боғланган яхлит тизимдир. Шу боис, энергетика бозорлари, таъминот занжирлари ва молиявий тармоқлардаги «инқироз тўлқини» ҳар қандай ҳарбий амалиётга қараганда анча тезроқ ва кенгроқ ёйилади.

ХХ аср бошларидаги нисбатан тарқоқ глобал тизимлардан фарқли ўлароқ, замонавий бозорлар «домино тамойили» асосида ишлайди: тизимнинг бир нуқтасидаги узилиш бутун глобал тартиб бўйлаб яшин тезлигида тарқалиб кетади.

Кенг эътироф этилган тарихий ва БМТ маълумотларига асосланган ҳисоб-китобларга кўра, иккита Жаҳон уруши оқибатида тахминан 120 миллион киши ҳалок бўлган. Булар иқтисодий ва сиёсий тизимларни бутунлай ўзгартириб юборган ҳалокатли воқеалар эди, аммо улар ўзаро боғлиқлик даражаси анча паст бўлган иқтисодий маконда юз берган.

Бугунги кунда эса глобал иқтисодиёт анча заифроқ. Биргина минтақадаги урушнинг таъсири иқтисодий ўсишни издан чиқариши, нарх-навони осмонга сапчитиши, озиқ-овқат хавфсизлигига путур етказиши ва бешта қитъада геосиёсий беқарорликни авж олдириши мумкин.

Халқаро ҳуқуқ ва ахлоқий мероснинг емирилиши

Шу билан бирга, бу уруш қуролли можароларни жиловлашга қаратилган ҳуқуқий нормалардан хавотирли даражада чекинилаётганини ҳам кўрсатмоқда.

Замонавий халқаро гуманитар ҳуқуқ, хусусан, унинг асоси бўлмиш Тўртинчи Женева конвенцияси Иккинчи Жаҳон урушидан сўнг ишлаб чиқилган эди. Эътиборлиси, ушбу нормаларнинг энг ашаддий ҳимоячилари — кенг кўламли урушнинг қанчалик ҳалокатли инсоний йўқотишларга олиб келишига бевосита гувоҳ бўлган ва ҳарбий ҳаракатларга ахлоқий чегаралар ўрнатишга интилган ҳарбий қўмондонларнинг ўзлари эди.

Халқаро Қизил Хоч Қўмитаси каби институтлар ушбу тамойилларни тизимлаштиришда, тинч аҳоли ҳимоясини таъминлаш ва уруш давридаги хатти-ҳаракатларни тартибга солишда марказий рол ўйнаган.

Бироқ бугунги кунга келиб, ушбу ҳуқуқий ва ахлоқий мерос жиддий синовга дуч келмоқда. Инсониятнинг энг қонли фожиаларидан сабоқ чиқариш асосида яратилган бу ҳуқуқий қолипларнинг ўзи эндиликда шунчаки амал қилинмайдиган «ўлик қоидалар»га айланиб қолиш хавфи остида турибди.

Куч, вақт ва тинчлик масаласи

Моҳиятан, мазкур можаро куч ишлатиш, вақт омили ва барқарор тинчликка эришиш имкониятлари борасидаги фундаментал саволларни кун тартибига чиқармоқда.

Ҳарбий устунлик жараёнлар суръатини вақтинча Исроил ва АҚШ фойдасига ҳал қилиши мумкин. Улар зарбалар суръатини ва вайронагарчиликлар кетма-кетлигини белгилаб бериши мумкин, аммо география, кўп асрлик тарих ва халқ иродаси билан шаклланган ҳақиқий «вақт мезони» ҳамон Эроннинг стратегик устунлиги бўлиб қолмоқда.

Иккинчи жаҳон урушининг мисли кўрилмаган вайронагарчиликларини бошдан кечирган авлод уруш даҳшатларини қонунлар ва институционал тартиб орқали жиловлашга интилган эди. Яна бир бор таъкидлаш жоизки, Женева конвенциялари каби ҳуқуқий нормаларни илгари сурганлар — кенг кўламли уруш даҳшатларини ўз кўзи билан кўрган ўша ҳарбий қўмондонларнинг айнан ўзлари эди. Улар жанг майдонидан йироқда бўлган ва кўпинча фронтдагиларнинг соғлом фикрига зид равишда уруш оловини ёқувчи сиёсий раҳбарлардан фарқли ўлароқ, ҳақиқий фожианинг баҳосини яхши билишган.

Бугунги кунда сиёсий раҳбарият тарих сабоқлари, ҳуқуқ меъёрлари ва эҳтимолий оқибатлардан узилиб қолгандек таассурот уйғотмоқда. Шундай шароитда янги авлод, хусусан, амалдаги ҳарбий тузилмалар вакиллари вазминлик ва стратегик тийиб туриш нақадар зарурлигини яна бир бор таъкидлашлари керакдир.