Яшил молия: Глобал Жануб учун янги «ўйин қоидалари» шаклланмоқда
Пекинда бўлиб ўтган халқаро форумда яшил молиянинг келажаги ва унинг Глобал Жануб давлатлари учун аҳамияти муҳокама қилинди. Хитой тажрибаси, технологиялар ва янги молиявий механизмлар бу соҳада янги босқич бошланаётганини кўрсатмоқда.
Глобал иқлим бошқаруви қийинчиликларга дуч келаётган бир пайтда яшил молиянинг аҳамияти ошиб бормоқда. Кеча, 25-март куни Хитой пойтахти Пекинда иш бошлаган 2026-йилги Глобал Жануб молиячилар форумининг асосий мавзуси ҳам шу масала атрофида бўлди. Бу ҳақда форумда қатнашаётган VAQT.UZ журналисти хабар бермоқда.
Яшил молия нима?
Яшил молия – бу атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, иқлим ўзгаришига қарши курашиш ва барқарор ривожланишни қўллаб-қувватлашга қаратилган молиявий фаолият ва инвестициялар тизимидир. Яъни оддий қилиб айтганда, пулни шундай лойиҳаларга йўналтиришки, улар табиатга зарар бермасин ва аксинча, уни яхшиласин.
Қуёш ва шамол энергияси, экологик транспорт, қишлоқ хўжалигида экологик усуллар, чиқиндиларни қайта ишлаш ва энергия тежамкор бинолар каби лойиҳаларга пул ажратиш яшил молиянинг асосий йўналишларидир. Маблағлар яшил кредитлар, яшил облигациялар ҳамда экология, ижтимоий масъулият ва бошқарув стандартлари асосида ESG инвестициялар шаклида ажратилиши мумкин.
Яшил молия иқлим ўзгаришини секинлаштириш, атроф-муҳитни асраш ва узоқ муддатда иқтисодий барқарорликни таъминлаш учун муҳим. Бу иқтисодий фойда билан бирга табиатни ҳам ҳимоя қиладиган молия тизимидир.
Хитой тажрибаси қандай?
Пекинда бўлиб ўтган 2026-йилги Глобал Жануб молиячилар форумида молия институтлари ва технологик компаниялар вакиллари ушбу масала юзасидан чуқур муҳокамалар олиб борди. Натижада, Глобал Жанубга йўналтирилган яшил молия йўл харитаси тобора аниқлашиб бормоқда.
Сўнгги йилларда Хитой яшил молия стандартлари тизимини комплекс равишда такомиллаштириб, яшил капиталнинг чегаралараро ҳаракати учун институционал асос яратди. 2025-йил июн ойида Хитой марказий банки ташаббуси билан қабул қилинган «Яшил молияни қўллаб-қувватлаш лойиҳалари рўйхати (2025 йилги нашр)» турли хил яшил молия маҳсулотларининг ягона таснифини белгилаб берди. Пўлат, қурилиш материаллари каби тўртта соҳада трансформациявий молия стандартлари синовдан ўтказилди. Нефт-кимё каби яна еттита соҳада эса иккинчи босқич стандартлари жорий этила бошлади. Рағбатлантириш механизмлари доирасида 2026-йилда углерод чиқиндиларини камайтиришни қўллаб-қувватлаш инструментлари энергия тежаш, чиқиндиларни қайта ишлаш каби олти асосий соҳани қамраб олди. 2025-йил охирига келиб, яшил кредитлар ҳажми 44,8 триллион юан (6,5 триллион доллар)га, яшил облигациялар чиқарилиши эса жами 5,2 триллион юан (755 млрд доллар)га етди.
Мутахассислар фикрича, ҳозирги вақтда яшил капиталнинг чегаралараро ҳаракати асосан икки асосий муаммо — стандартларнинг бир хил эмаслиги ва маълумотлар асимметрияси билан чекланиб қолмоқда. Бу муаммоларни қандай ҳал этиш мумкин? Baidu компанияси вице-президенти Юан Фоюй сунъий интеллект технологиялари ёрдамида сезиш, ўлчаш ва айлантириш мумкин бўлган қўллаб-қувватловчи тизимни яратишни таклиф қилди. Катта тил моделлари орқали турли тиллар ва стандартлардаги ESG ҳисоботлари ҳамда экологик маълумотларни қайта ишлаш имконияти Глобал Жануб давлатлари лойиҳалари билан халқаро капитал ўртасидаги алоқани анча енгиллаштириши мумкин.
Хитойнинг хориждаги лойиҳалари
Хитой Қишлоқ хўжалиги банки раиси Ван Жихэннинг маълум қилишича, банк Глобал Жанубдаги яшил лойиҳаларга фаол сармоя киритмоқда, Мисрдаги Сувайш 1,1 гигаваттли шамол электр станцияси ва Малайзиядаги қуёш энергияси лойиҳалари шулар жумласидандир.
Хитой Қурилиш банки раиси Жан Ининг сўзларига кўра, мазкур банк дунёнинг олти қитъасидаги 28 давлат ва ҳудудни қамраб олган тармоқ орқали «Бир камар – бир йўл» доирасидаги яшил лойиҳаларни молиялаштиришни кенгайтирмоқда ва кўплаб халқаро ҳамкорлик тадбирларини ўтказмоқда. Иқлим хавфларини баҳолаш тестлари ўтказилиб, ESG риск бошқаруви инвестиция жараёнига тўлиқ жорий этилмоқда.
Капитал бозорининг муҳим иштирокчилари сифатида брокерлик компаниялари ҳам яшил молия соҳасида янги йўлларни изламоқда. Хитой Галактика қимматли қоғозлар компанияси президенти Сюэ Цзюн трансчегаравий молиявий маҳсулотлар яратиш бўйича тажрибаси билан ўртоқлашди. Компания ESG ва «икки карбон» (углерод нейтраллиги) тадқиқотларини илк бошлаганлардан бири сифатида Хитой–Европа умумий таснифоти асосида CGT-ESG облигация портфелини шакллантирди ва бу трансчегаравий маҳсулотлар учун намунавий моделга айланди. Шунингдек, у Ҳонгконг биржасида «дрон + карбон спутник» технологияси билан боғлиқ дунёдаги илк яшил облигация чиқарилишига кўмаклашди ҳамда углерод камайтириш ва камбағалликни қисқартиришга қаратилган «бир юан карбон квотаси» лойиҳасини халқаро бозорга олиб чиқди.
Форумда нимага келишилди?
Глобал Жануб давлатлари ўртасида яшил молиявий ҳамкорликни чуқурлаштириш масаласида форум иштирокчилари кенг келишувга эришди. Жан И барча томонларни стандартларни мувофиқлаштириш, имкониятларни биргаликда излаш ва хавфларга қарши бирга курашишга чақирди. Ван Жихэн эса яшил ривожланиш бўйича умумий қарашларни мустаҳкамлаш, Глобал Жануб молиявий ҳамкорлигини кенгайтириш ва ривожланаётган давлатларга мос яшил молия стандартларини ишлаб чиқиш зарурлигини таъкидлади.
Умуман олганда, стандартлардан тортиб технологияларгача, молиявий инновациялардан тортиб халқаро ҳамкорликкача бўлган барча йўналишларда форум аниқ сигнал берди: глобал тизим қайта шаклланаётган шароитда яшил молия янги имкониятлар ва янги чақириқлар кесишган нуқтада турибди. Бу йўлда асосий вазифа – стандартларни уйғунлаштириш орқали институционал тўсиқларни бартараф этиш, технологиялар ёрдамида ахборот номутаносиблигини йўқотиш, молиявий инновациялар билан турли шароитларга мослашиш ва узоқ муддатли капитал орқали барқарор қиймат яратишдир. Ана шундагина яшил молиянинг равшан йўл харитаси шаклланади ва бу нафақат капитал ҳаракатини, балки барқарор ривожланиш келажагини ҳам таъминлайди.
