«Манчестер Сити» молиявий фирибгарликда айбдор деб топилди. Клуб қоидабузарликлар сабаб чемпионлик унвонларидан маҳрум қилинадими?

«Манчестер Сити» молиявий фейр-плей қоидаларини четлаб ўтиш мақсадида молиявий қоидаларни бузганликда айбланиб, текширувга тортилди. Англия Премьер-лигаси (АПЛ)нинг мустақил комиссияси клубни 115 банднинг 114 таси бўйича айбдор деб топди. Гап 2009–2018-йиллар оралиғида содир этилган, умумий қиймати $1,2 млн бўлган қоидабузарликлар ҳақида кетмоқда.

Клуб комиссия хулосаларига 2-октябргача шикоят қилиши мумкин. АПЛ таъкидлашича, жазолар масаласи алоҳида кўриб чиқилади. Лига қоидаларига кўра, бу йиғилиш ёпиқ тарзда ўтказилади ва унинг натижалари эълон қилишга рухсат берилмагунча махфий сақланади. Мустақил комиссиянинг тингловлари 2024-йилнинг сентябрида бошланган ва ўша йилнинг декабрида якунланган. Қарор эса деярли икки йил ўтиб маълум бўлди.

Текширувга «Spiegel» журналида «Football Leaks» лойиҳаси билан ҳамкорликда тайёрланган бир қатор мақолалар сабаб бўлган. 2018-йилнинг ноябрида «Spiegel»да «Манчестер Сити» раҳбарларининг бузиб кирилган электрон почталаридан олинган маълумотлар эълон қилинган. Бу маълумотларни португалиялик хакер Rui Pinto тўплаган эди. Улардан «Манчестер Сити» Англия Премьер-лигаси ва UEFAнинг молиявий қоидаларини атайлаб бузган бўлиши мумкинлиги ҳақида маълумотлар чиққан.

«Манчестер Сити» ўзининг айбсиз эканини таъкидламоқда ва комиссия қарори устидан шикоят қилмоқчи. «Sky Sports» маълумотига кўра, клубнинг бунинг учун 14 куни бор. Агар шикоят берилса, уни янги таркибдаги комиссия кўриб чиқади.

«Жараён ҳали якунланишидан анча узоқда. Клубнинг ўз позициясини ҳимоя қилишга бўлган ишончи ва қатъияти иш бошидагидек кучли. Мен сизларга вазиятни яхшироқ тушунишингизга ёрдам берадиган кўплаб нарсаларни айтишни хоҳлардим. Аммо суд жараёнининг қатъий махфийлиги ва биз бу талабга риоя қилишга интилаётганимиз бунга имкон бермайди. Ҳатто бу мактуб ҳам барча талабларга мос келишини ишонч ҳосил қилиш учун бир неча марта юридик текширувдан ўтказилди», — деди клуб бошқарув кенгаши раиси Халдун Ал-Муборак.

2008-йилнинг сентябрида, ёзги трансфер ойнаси ёпилаётган куни Abu Dhabi United Group (ADUG) «Манчестер Сити»ни £200 млн эвазига сотиб олди. Шайх Мансур бин Зоид Ал-Наҳайён бошчилигидаги гуруҳ клубнинг 90 фоиз улушини Таиланднинг собиқ бош вазири Таксин Чиннаватдан сотиб олди. Янги эгалар трансфер ойнаси ёпилаётган куннинг ўзидаёқ «Реал»дан Робиньони £32,5 млн эвазига сотиб олишди.

Шундан кейин «Манчестер Сити» трансфер бозоридаги асосий клублардан бирига айланди ва АПЛдаги бир қатор рекордларни янгилади.

2013-йилда «Манчестер Сити» дунёнинг турли мамлакатларидаги клубларга эгалик қилувчи «City Group» бошқарувига ўтди. Гуруҳнинг 81 фоизи ADUGга, 18 фоизи Американинг «Silver Lake» компаниясига, қолган 1 фоизи эса Хитойнинг «China Media Capital» ва CITIC Capital компанияларига тегишли.

«Манчестер Сити» нимада айбланган?

8 та эҳтимолий қоидабузарлик италиялик мураббий Роберто Манчинининг маоши билан боғлиқ. Клуб мураббийга бериладиган мукофот ва бошқа тўловлар ҳақида «тўлиқ маълумот тақдим этиш» талабини бузганликда айбланган. «Spiegel» маълумотларига кўра, Манчини «Манчестер Сити»дан йилига £1,45 млн маош олган. Бундан ташқари, унга Абу-Дабида жойлашган «Ал-Жазира» клубида маслаҳатчи сифатида ишлагани учун яна йилига £1,75 млн тўланган. У бу вазифага йилига атиги тўрт кун вақт ажратиши керак бўлган.

Манчинига тегишли «Italy International Services» (IIS) компанияси ҳар чоракда «City Group» компаниясига ҳисоб-фактура юборган. «City Group» эса пулни ADUGга ўтказган, ADUG эса бу маблағни «Ал-Жазира»га Манчини учун тўлов сифатида юборган.

12 та ҳолат футболчиларнинг маошларига боғлиқ. Клуб футболчиларнинг шартномаларида уларга тўланадиган барча маблағларни тўлиқ кўрсатиш талабини бузган. Комиссия 2010/11-йилдан 2015/16-йилгача бўлган ҳар бир мавсумда иккитадан қоидабузарликни тасдиқлаган. Масалан, «Der Spiegel» маълумотларига кўра, ярим ҳимоячи Яя Туренинг маошининг бир қисмини тўлаш учун клуб ўша пайтдаги футболчининг агенти Димитрий Селюкка тегишли «DS Management Ltd» офшор компанияси билан шартнома тузган. Шартнома «Манчестер Сити» билан эмас, ADUG билан тузилган. Шартномаларда футболчининг имиджидан фойдаланиш шартлари кўрсатилган ва тўловлар жадвали белгиланган: аввал £3,45 млн, кейин эса £4 млн тўланган.

50 та айблов тўққиз мавсум давомида даромадлар ҳақидаги маълумотларни яшириш билан боғлиқ. Клуб 2009/10-йилдан 2017/18-йилгача ҳомийликдан олинган даромадлари ҳақида маълумот бермаган. Комиссия маълумотларига кўра, пулларнинг асосий қисми ҳомийларнинг ўзидан эмас, ADUG томонидан тўланган. Бу даврдаги иккита асосий ҳомийлик шартномаси Абу-Дабига тегишли давлат компаниялари — «Etisalat» (телекоммуникация) ва «Etihad» (авиакомпания) билан тузилган.

UEFA интизом қўмитаси маълумотларига кўра, 2012–2013-йиллардаги икки йиллик £16,5 млнлик ҳомийлик шартномасида «Etisalat» атиги £1,5 млн тўлаган, қолган £15 млнни эса ADUG берган. UEFA маълумотларига кўра, «Etihad» эса 2012/13, 2013/14 ва 2015/16-мавсумларида мос равишда £35 млн, £65 млн ва £67,5 млнлик ҳомийлик шартномалари бўйича жами £8 млн тўлаган. Қолган маблағни ADUG берган.

Шу маълумотларга асосланиб, UEFA «Манчестер Сити»ни икки йилга Европа мусобақаларидан четлатган ва €30 млн жарима солган.

Бироқ CAS тез орада бу қарорни бекор қилди. «Etisalat» билан боғлиқ келишувлар бўйича суд жазони даъво муддати ўтиб кетгани сабабли бекор қилди. «Etihad» билан боғлиқ шартномалар бўйича эса суд аъзоларининг кўпчилиги айбловларни тасдиқлаш учун етарли далиллар йўқ деган хулосага келди.

30 та ҳолат тергов билан ҳамкорлик қилишдан бош тортиш ва терговга тўсқинлик қилиш билан боғлиқ. Айблов хулосасида «Манчестер Сити» Премьер-лига билан ҳамкорлик қилиш, текширувлар вақтида ҳужжатлар ва маълумотларни тақдим этиш талабларини бузганликда айбланган. «Сити» бундай айбловларга аввал ҳам дуч келган. 2020-йилда Спорт арбитраж суди (CAS) UEFA терговига «тўсқинлик қилгани» учун «Манчестер Сити»ни €10 млн жаримага тортган.

Қолган айбловлар фойда ва молиявий барқарорлик қоидалари — PSR билан боғлиқ. PSR қоидаларига кўра, клубнинг уч йил давомида кўрган умумий зарари £105 млндан ошмаслиги керак. «Манчестер Сити» бу қоидани сохта ҳомийлик шартномалари, трансферлардан тушган даромадларни ошириб кўрсатиш ва харажатларни камайтириб кўрсатиш орқали бир неча марта бузганликда айбланган.

Шубҳали чемпионлик ўйини

2012-йил 13-май куни «Манчестер Сити» 44 йиллик танаффусдан кейин илк бор Англия чемпиони бўлди. Сўнгги турда у ўз уйида АПЛда қолиш учун курашаётган «Queens Park Rangers» (QPR) билан ўйнади. «Сити»га ғалаба керак эди. Меҳмонларга эса дуранг етарли эди ёки «Сити»нинг асосий рақиби «Болтон» мағлуб бўлиши керак эди. Танаффусга «Сити» 1:0 ҳисобида олдинда чиқди. Аммо иккинчи бўлимда вазият ўзгарди. 92-дақиқага келиб, «Сити» 1:2 ҳисобида ютқазаётган эди. Бундай натижада чемпионлик «Манчестер Юнайтед»га ўтарди. «Юнайтед» ўз ўйинини аллақачон тугатган ва чемпионликни нишонлашни бошлаган эди.

Аммо кейин ақл бовар қилмайдиган воқеа юз берди. «Сити» бир ярим дақиқа ичида иккита гол уриб, 3:2 ҳисобида ғалаба қозонди. Чемпионликни олиб келган голни Серхио Агуеро урди. «Queens Park Rangers» сўнгги дақиқаларда мағлуб бўлса ҳам АПЛда қолишини билган эди. Кўпчилик «QPR»нинг иккинчи голни ўтказиб юборганидан кейин рақибга қарши деярли курашмагандек кўринганига эътибор қаратди. Кейинчалик учрашув бош ҳаками Майк Дин ҳам Уэйн Руни билан бўлган телекўрсатувда бу ҳолатни эслаган. Руни 2011/12-мавсумда «Манчестер Юнайтед» сафида ўйнаган.

Дин: «QPR» ўзининг хавфсиз эканини билганида...
Руни: Айнан. Мен нима демоқчи эканингизни биламан.
Дин: 2:2 ҳисобида «QPR» гўё аллақачон байрам қилаётгандек эди. Ўйиннинг сўнгги дақиқаларида 2:2 ҳисобида шунчаки тўпни орқага қайтариб, вақтни чўзиш мумкин эди. Аммо Жейми Маки марказдан тўп ўйинга киритилгандан кейин уни рақибга қайтариб берди. Мен эса: «Бу ерда нима бўляпти? Нега улар тўпни дарҳол рақибга қайтаришди?» деб ўйладим. Қулоғимдаги ҳамкасбимдан ҳам худди шу саволни эшитдим.
Руни: «QPR» таркибида «Сити» ва «Ливерпуль»да ўйнаган кўплаб футболчилар бор эди. «Сити» тарбияланувчиси Жойи Бартон уларга яхши совға қилди.
Дин: Ҳа, бу жуда ғалати эди.
Руни: Кейинчалик Бартон «Сити» билан бирга ғалабани нишонлаганини тан олди.
Дин: Менимча, бундай ҳолат бошқа ҳеч қачон такрорланмайди. Бутун мавсумдаги чемпионлик сўнгги зарбада ҳал бўлди. Мен ҳали ҳам Маки нима учун марказдан тўп ўйинга киритилгач, уни орқага тепиб юбормаслигини тушуна олмайман. Буни умуман тушунмайман. Билмайман...

Бу ўйин йиллар давомида саволларни келтириб чиқарди. Шу сабабли «Манчестер Сити»нинг молиявий қоидабузарликлари ҳақидаги янгиликлардан кейин ижтимоий тармоқларда ўша ўйин ҳам яна муҳокама қилина бошланди.

Бироқ «Манчестер Сити»га бу ўйин бўйича ҳеч қандай расмий айблов қўйилмаган.

«Манчестер Сити»га қандай жазолар берилиши мумкин?

Мустақил комиссия клуб айбдор деб топилгандан кейин унга қандай жазо берилишини белгилаши керак. Мумкин бўлган жазолар доираси жуда кенг. Улар орасида катта миқдорда жарима, очко олиб ташлаш, чемпионлик унвонларидан маҳрум қилиш, трансферларга чеклов қўйиш, Премьер-лигадан чиқариб юбориш ва профессионал мақомдан маҳрум қилиш бор.

«Манчестер Сити»нинг 1998–2003-йиллардаги собиқ раиси ва 2011–2013-йилларда Англия футбол ассоциацияси (FA) раҳбари бўлган Дэвид Бернштейн клубни «жуда қаттиқ жазо» кутаётганини айтди. Унинг фикрича, фақат пул жаримаси етарли эмас, «афсуски, бундан ҳам кескинроқ чора керак».

Букмекерлар ишнинг мумкин бўлган оқибатлари бўйича махсус ставкаларни ҳам очишган. Мақола эълон қилинган пайтда энг паст коэффициент кейинги мавсумда очко олиб ташлашга берилган — 2,75. Жорий мавсумда очко олиб ташланишига эса 3,50 коэффициент берилган. Спорт ҳуқуқи бўйича юрист Ian Xargrevz «Reuters»га берган интервьюсида жазолар трансферларни тақиқлашдан тортиб, клубни лигада чиқариб юборишгача бўлиши мумкинлигини айтган.

Унинг сўзларига кўра, асосий масалалардан бири жазонинг қоидабузарликлар даражасига мос келиши бўлади. Спорт ҳуқуқи бўйича юрист Жеймс Хилл эса якунланган чемпионатлар натижаларини қайта кўриб чиқиш эҳтимолини паст деб ҳисоблайди.

«Одатда комиссиялар чемпионлик унвонларини суд орқали аниқлашни ёқтирмайди. Бундай ёндашув клуб учун ҳақиқий ва сезиларли жазо бўлмайди. Агар очколар олиб ташланса, менимча, бу кейинги мавсумларда ҳам қўлланади», — деди Хилл «The Athletic» нашрига.

АПЛ қоидаларининг W.51.7-бандига кўра, комиссия бир нечта жазони биргаликда қўллаши ёки тегишли деб ҳисоблаган бошқа жазоларни ҳам белгилаши мумкин. Бироқ ҳар қандай жаза қоидабузарликларга мос бўлиши керак. Акс ҳолда, апелляция вақтида у бекор қилиниши мумкин.

Англия футболида молиявий қоидабузарликлар учун спорт жазолари берилган ҳолатлар аввал ҳам бўлган. 2023/24-мавсумда «Эвертон» фойда ва молиявий барқарорлик қоидаларини икки марта бузганлиги учун жами саккиз очкодан маҳрум қилинган. «Nottingham Forest» эса тўрт очко йўқотган. «Манчестер Сити»нинг иши бу ҳолатлардан кўриб чиқилаётган даврнинг узоқлиги ва клуб айбдор деб топилган ҳолатлар сонининг кўплиги билан фарқ қилади.

Жазонинг ҳажми ва тури мустақил комиссия томонидан белгиланади. Унинг қарори ҳам апелляция қилиниши мумкин. Шу сабабли бу жараён қачон ва қандай якунланишини ҳозирча айтиш қийин.

«Манчестер Сити» чемпионлик унвонларидан маҳрум қилинса, ким ғолиб бўлади? «Манчестер Сити» 2009–2018-йилларда қўлга киритган совринлар

Англия чемпионлиги:

2011/12
2013/14
2017/18

Англия кубоги:

2010/11

Англия Суперкубоги:

2012

Англия Лига кубоги:

2013/14
2015/16
2017/18

Агар мустақил комиссия «Манчестер Сити»ни ушбу совринлардан маҳрум қилишга қарор қилса, совринлар учун бирданига олтита клуб номзод бўлади.

«Сити» натижалари қайта кўриб чиқилса, эҳтимолий ғолиблар

Премьер-лига:
2011/12: «Манчестер Юнайтед»
2013/14: «Ливерпуль»
2017/18: «Манчестер Юнайтед»

Англия кубоги:
2010/11: «Сток Сити»

Англия Лига кубоги:
2013/14: «Сандерленд»
2015/16: «Ливерпуль»
2017/18: «Арсенал»

Суперкубок:
2012/13: «Челси»

Нега чемпионлик унвонларидан маҳрум қилиш энг оғир оқибат бўлмаслиги мумкин?

«Манчестер Сити» умумий қиймати £1 млрддан ошадиган компенсация талаблари бўйича суд ишларига дуч келиши мумкин. «The Times» нашри шу ҳақда ёзган. Унинг маълумотларига кўра, «Арсенал», «Ливерпул», «Манчестер Юнайтед» ва «Тоттенҳэм» 2024-йилдаёқ «Манчестер Сити»га юридик билдиришномалар юборган. Улар клуб жиддий қоидабузарликларда айбдор деб топилса, компенсация талаб қилиш ҳуқуқини сақлаб қолишган. Бу билдиришномалар юристлар тўрт клубга мумкин бўлган олти йиллик даъво муддати ҳақида маълумот берганидан кейин юборилган. Бу муддат 2024-йил 5-ноябрда, яъни «Spiegel» «Манчестер Сити» ҳақидаги илк айбловларни эълон қилганидан олти йил ўтиб тугаши керак эди.

«Манчестер Юнайтед» «Сити»нинг муваффақиятлари сабаб клуб кўрган зарарларни аллақачон ҳисоблаб чиққан. Жумладан, гап «Сити»дан кейин Премьер-лигада уч марта иккинчи ўрин эгаллаш ва 2015/16-мавсумда Чемпионлар лигасида иштирок этиш имкониятидан маҳрум бўлиш ҳақида кетмоқда. АПЛда бундай даъволар бўйича аввал ҳам ҳолат бўлган.

Аввалроқ мустақил комиссия «Эвертон»ни «Бёрнли»нинг даъвоси бўйича деярли £40 млн компенсация тўлашга мажбур қилган. Комиссия «Эвертон» 2021/22-мавсумда молиявий қоидаларни бузиш орқали спорт устунлигига эга бўлган деган хулосага келган. «Бёрнли» ўша мавсумда АПЛдан тушиб кетган, «Эвертон» эса лигада қолган. «Астон Вилла»нинг собиқ бош директори Кристиан Пурслау вазият суд даъволари бўйича «назоратдан чиқиб кетиши» мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди.

«Савол шундаки, буларнинг барчаси нима билан тугайди? Чунки агар “Манчестер Сити” қоидаларни бузган деб айтилаётган тўққиз мавсумнинг ҳар бирига қарасак, ўша мавсумларда “Сити”нинг АПЛдаги 19 та рақибининг барчаси маълум даражада ҳисоблаш мумкин бўлган зарар кўрган», — деди Пурслау BBC Radio 4 эфирида.

«Ливерпул» ва «Челси»да ҳам раҳбарлик лавозимларида ишлаган Пурслау қўшимча қилишича, «тўхтовсиз давом этадиган суд даъволари» инглиз футболига салбий таъсир кўрсатиши ва ноаниқликни кучайтириши мумкин.