Logo

Eron urushi dunyoning neftga qaramligini o‘zgartirishi mumkin

Kecha 19:406 daqiqa

Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi uzilishlar davlatlarni energetika xavfsizligini qayta ko‘rib chiqishga undamoqda. XEA global neft iste’moli 2035 yilgacha 4,4 mln barrelga kamayishi mumkin bo‘lgan ssenariyni taqdim etdi.

Eron urushi dunyoning neftga qaramligini o‘zgartirishi mumkin © Ijtimoiy tarmoqlar

Eron bilan bog‘liq harbiy mojaro jahon energetika bozoridagi eng yirik ta’minot uzilishlaridan birini keltirib chiqardi. Fors ko‘rfazidan neft va gaz yetkazib berishdagi muammolar, Ho‘rmuz bo‘g‘ozida kemalar harakatining cheklanishi hamda energiya narxlarining oshishi davlatlarni muqobil manbalar va yangi strategiyalar izlashga majbur qilmoqda.

Xalqaro energetika agentligi (XEA) 19-noyabr kuni e’lon qilgan «World Energy Outlook 2026» hisobotida ushbu inqirozning uzoq muddatli oqibatlarini tahlil qildi. Agentlikning baholashicha, agar davlatlar elektrlashtirish, energiya samaradorligi va muqobil yoqilg‘iga o‘tishni tezlashtirsa, 2035 yilga kelib jahon neft iste’moli amaldagi siyosatlar ssenariysiga nisbatan kuniga 4,4 mln barrelga kam bo‘lishi mumkin.

Jahon neft savdosining beshdan bir qismi xavf ostida qoldi

Inqirozning global bozorga ta’sirini tushunish uchun Ho‘rmuz bo‘g‘ozining ahamiyatiga e’tibor qaratish kerak. Eron va Arabiston yarimoroli o‘rtasida joylashgan bu suv yo‘li Fors ko‘rfazini Ummon ko‘rfazi va Arab dengizi bilan bog‘laydi. U Saudiya Arabistoni, BAA, Quvayt, Iroq, Eron va boshqa mintaqaviy davlatlardan neft hamda neft mahsulotlarini jahon bozoriga olib chiquvchi asosiy yo‘nalishdir.

XEA ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yilda Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali kuniga o‘rtacha 20 mln barrel xom neft va neft mahsulotlari tashilgan. Bu dengiz orqali amalga oshiriladigan jahon neft savdosining qariyb 25 foiziga teng. Bo‘g‘ozdan o‘tgan neftning taxminan 80 foizi Osiyo bozorlariga, xususan, Xitoy, Hindiston va Yaponiyaga yo‘naltirilgan. Shu sababli bo‘g‘ozdagi uzilishlar nafaqat Yaqin Sharq, balki Osiyodagi yirik iqtisodiyotlar uchun ham jiddiy muammoga aylandi.

«World Energy Outlook 2026» hisobotida qayd etilishicha, 2026 yilda Fors ko‘rfazidan jahon bozoriga yetkazib berilishi cheklangan neft hajmi 2,8 mlrd barrelga, gaz ta’minotidagi yo‘qotishlar esa 60 mlrd kub metrga yetgan. Agentlik buni energetika tarixidagi eng yirik ta’minot shoklaridan biri deb baholamoqda. Noyabr oyi holatiga ko‘ra, inqiroz hali yakunlanmagan.

Ta’minotdagi bu uzilishlarni boshqa yo‘nalishlar orqali qoplash oson kechmayapti. Saudiya Arabistoni va BAAda Ho‘rmuz bo‘g‘ozini chetlab o‘tuvchi quvurlar bor, ammo ularning quvvati yetarli emas. XEA hisob-kitobicha, muqobil quvurlar orqali kuniga bor-yo‘g‘i 3,5–5,5 mln barrel neft tashish mumkin.

Neft bozoridagi uzilishlar iste’molga ham ta’sir qildi

Ta’minot muammolari neft narxlari va jahon iste’moliga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda. Bosim faqat xom neft bilan cheklanmay, dizel yoqilg‘isi, aviatsiya kerosini va suyultirilgan neft gazi (LPG) bozorlariga ham o‘tgan.

XEA ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilda jahon neft iste’moli kuniga 2,7 mln barrelga kamayib, o‘rtacha 102,3 mln barrelni tashkil etishi kutilmoqda. Bu 2020 yildan buyon yillik iste’moldagi ilk pasayish bo‘ladi. Agentlik buni yoqilg‘i narxlarining yuqoriligi, Fors ko‘rfazidan eksport uzilishlari va iste’molchilarning tejamkorlikka o‘tayotgani bilan izohlamoqda.

Xususan, 2026 yilning ikkinchi va uchinchi choraklarida neft iste’moli yillik hisobda kuniga o‘rtacha 4,4 mln barrelga pasaygan. To‘rtinchi chorakda esa bu ko‘rsatkich 2,7 mln barrelgacha sekinlashishi prognoz qilingan. Shu bilan birga, XEA 2027 yilda jahon neft iste’moli qayta tiklanib, kuniga 2 mln barrelga o‘sishini kutmoqda.

Agentlikning 13 noyabrdagi neft bozori hisobotiga ko‘ra, urush boshlanganidan buyon jahon neft zaxiralari 462 mln barrelga qisqargan. Oktyabr oyida zaxiralar 52 mln barrelga ko‘paygan bo‘lsa-da, quruqlikdagi zaxiralar 2016 yildan beri eng past darajada qolmoqda.

Narxlar ham keskin o‘zgargan. Shimoliy dengiz neftining «Dated Brent» narxi oktabr boshidagi 136 dollarlik cho‘qqidan hisobot tayyorlangan paytda 93 dollarga tushgan. Yevropa bozorida dizel narxi shu davrda 11 foizga pasaygan bo‘lsa-da, urushdan oldingi darajadan 77 foiz yuqori bo‘lib, bir barrel uchun qariyb 180 dollarni tashkil etgan. Bu raqamlar ta’minot qisman tiklanganda ham transport va qayta ishlash xarajatlari yuqoriligicha qolishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Elektromobillar neftga talabni qanchalik kamaytirishi mumkin?

XEA hisobotidagi eng muhim jihatlardan biri — davlatlar energetika xavfsizligi yo‘lida elektrlashtirishni tezlashtirishi mumkinligi haqidagi tahlildir. Agentlik buning uchun «Additional Response Case» (ARC) nomli alohida ssenariyni ishlab chiqdi. Unda importchi davlatlar yetkazib beruvchilar va yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilishi, mahalliy manbalardan ko‘proq foydalanishi, energiya samaradorligini oshirishi hamda transport va boshqa tarmoqlarni tezroq elektrlashtirishi ko‘zda tutilgan.

Ushbu ssenariyga ko‘ra, 2035 yilda jahon neft iste’moli amaldagi siyosatlar davom etadigan STEPS ssenariysiga nisbatan kuniga 4,4 mln barrelga kam bo‘ladi. ARC ssenariysida talab 2035 yilda kuniga 97 mln barrelga, 2050 yilda esa 85 mln barrelga tushadi. STEPS ssenariysida esa 2035 yilda iste’mol 101 mln barreldan biroz yuqori bo‘lishi kutilmoqda.

Bu farqning asosiy omillaridan biri — transportni elektrlashtirishdir. XEAga ko‘ra, ARC ssenariysida elektromobillar 2035 yilga borib kuniga 11 mln barreldan ortiq neft iste’molining o‘rnini bosishi mumkin.

Ssenariyda binolarning energiya samaradorligini oshirish, issiqlik nasoslaridan foydalanish va sanoatda yoqilg‘i manbalarini o‘zgartirish ham muhim o‘rin tutadi. Agentlik fikricha, elektrlashtirish iqtisodiy jihatdan tobora raqobatbardosh bo‘lib bormoqda. Biroq elektr tarmoqlarining yetarli emasligi, quvvatlash stansiyalari va energiya ta’minotidagi cheklovlar bu jarayonni sekinlashtirishi mumkin.

Mamlakatlar neftni boshqa yo‘llar bilan yetkazishni ham rejalashtirmoqda

Energetika xavfsizligi faqat iste’molni qisqartirish bilan cheklanmaydi. Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi inqiroz neft ishlab chiqaruvchi davlatlarni ham eksport yo‘nalishlarini o‘zgartirishga undamoqda.

XEA hisobotida Ho‘rmuz bo‘g‘ozini chetlab o‘tuvchi yangi quvur loyihalari ham tahlil qilingan. Umumiy quvvati kuniga 7 mln barrelgacha bo‘lgan loyihalar hozirda qurilish yoki muhokama bosqichida. Ularni amalga oshirish uchun taxminan 40 mlrd dollar sarmoya kerak bo‘ladi. Bu xarajatlar Yaqin Sharqdan eksport qilinadigan neftning har bir barreli tannarxiga o‘rtacha 2 dollar qo‘shishi mumkin.

Agentlik «Low Hormuz Case» nomli yana bir ssenariyni ishlab chiqqan. Unda yangi quvurlar qurilishi, Yaqin Sharqdan tashqarida qazib olishning ko‘payishi va importchi davlatlarda iste’molning kamayishi birgalikda baholangan. Agar bu shartlar bajarilsa, 2035 yilga borib Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali tashiladigan neft hajmi kuniga 2 mln barrelgacha qisqarishi mumkin.

Biroq XEA muhim cheklovni ham eslatadi: Yaqin Sharqdagi beqarorlik saqlanib qolsa, muqobil eksport yo‘llari ham xavf ostida qolishi mumkin. Qolaversa, Ho‘rmuz bo‘g‘oziga qaramlikni kamaytirish Yaqin Sharq neftiga bo‘lgan umumiy qaramlikni yo‘qotmaydi — mintaqa baribir dunyodagi eng yirik neft eksportchisi bo‘lib qoladi.

Energetika xavfsizligi

Eron urushi davlatlarni tashqi energiya qaramligi haqida jiddiy o‘ylashga majbur qilmoqda. XEA hisobotiga ko‘ra, kelgusi strategiyalarda uchta asosiy yo‘nalish kuchayadi: yetkazib beruvchilar va yo‘nalishlarni diversifikatsiya qilish, mahalliy resurslardan kengroq foydalanish hamda iqtisodiyotni elektrlashtirish.

Bunda quyosh va shamol energetikasi, atom elektr stansiyalari va boshqa manbalarning roli ortadi. Masalan, ARC ssenariysida gaz import qiluvchi davlatlarda qo‘shimcha elektr talabining bir qismi quyosh, shamol, atom va hatto ko‘mir stansiyalari hisobiga qoplanishi nazarda tutilgan.

XEA rahbari Fotih Birolning fikricha, Eron urushidan keyin jahon energetikasi avvalgi holatiga to‘liq qaytmasligi mumkin. U davlatlar tashqi importga qaram bo‘lish o‘rniga o‘z hududida energiya ishlab chiqarishga ko‘proq e’tibor qaratayotganini ta’kidladi.

Shu bilan birga, neftning yaqin yillardagi ahamiyati yo‘qolmaydi. Amaldagi siyosat saqlanib qolsa, neft talabi 2030 yilgacha kuniga 103 mln barrel atrofida turadi, so‘ngra asta-sekin pasayadi. Talabni sezilarli qisqartirish uchun esa faqat avtomobillarni elektrlashtirish kifoya qilmaydi — kimyo sanoati, aviatsiya va yuk tashish sohalarida ham texnologik o‘zgarishlar zarur.

Neft davri tugamayapti, ammo unga qaramlik o‘zgarishi mumkin

Eron urushi jahon energetika tizimining zaif nuqtalarini ochib berdi. Ho‘rmuz bo‘g‘ozidagi cheklovlar importchi davlatlar uchun manbalar va transport yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish qanchalik muhim ekanini ko‘rsatdi.

XEA hisoboti bu inqiroz uzoq muddatli qarorlarga ta’sir qilishini ko‘rsatmoqda. Elektromobillar, mahalliy energiya ishlab chiqarish, elektrlashtirish va yangi quvurlar bozorning kelgusi qiyofasini belgilashi mumkin. Biroq neft davri yaqin orada tugaydi deb bo‘lmaydi — hatto eng tezkor kamayish ssenariysida ham 2035 yilda jahon iste’moli kuniga 97 mln barrel darajasida qoladi.

Teglar

Mavzuga oid