«Ўрта коридор»ни ривожлантириш учун 55,5 млрд доллар керак — Жаҳон банки

Хитой ва Европани Марказий Осиё, Каспий денгизи ҳамда Жанубий Кавказ орқали боғлайдиган «Ўрта коридор»ни ривожлантириш учун 2040-йилгача камида 25 миллиард доллар инфратузилмага инвестиция киритиш керак. Бундан ташқари, логистика марказлари, саноат зоналари ва бошқа иқтисодий лойиҳаларни ривожлантириш учун яна 30,5 миллиард доллар талаб этилади. Бу ҳақда Жаҳон банкининг «Интеграция: Транскаспий транспорт йўлагида жаҳон даражасидаги савдо логистикаси» номли тадқиқотида маълум қилинган.

Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, зарур инвестициялар киритилиб, тегишли ислоҳотлар амалга оширилса, 2040-йилга бориб Каспий денгизи орқали ташиладиган юк ҳажми ҳозиргига нисбатан уч баравардан кўпроқ ошиши мумкин. Узоқ муддатда лойиҳада иштирок этувчи мамлакатлар ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) ўртача 3,3 фоизга, бандлик даражаси эса 2,9 фоизга ошиши кутилмоқда. Бу қарийб 2 миллионта янги иш ўрни яратилишини англатади.

Тадқиқот Марказий Осиё, Жанубий Кавказ ва Туркияни ўз ичига олган тўққизта мамлакатни қамраб олади.
Денгизга тўғридан-тўғри чиқиш имконияти бўлмаган Марказий Осиё давлатлари учун «Ўрта коридор» транспорт харажатларини камайтириш ва хорижий бозорларга чиқиш имкониятларини кенгайтириши мумкин. Хитой ва Европа учун эса ушбу йўналиш мавжуд савдо йўлларига қўшимча муқобил бўлиб, етказиб бериш занжирларини диверсификация қилишга хизмат қилади.

Нега фақат транзит юкларининг кўпайиши етарли эмас?

Жаҳон банки тадқиқотидаги хулосалар 15-октябр куни Остона шаҳрида бўлиб ўтган саккизинчи «New Silk Way» халқаро транспорт ва логистика бизнес-форумида муҳокама қилинган. Жаҳон банкининг Қозоғистон ва Туркманистондаги ваколатхонаси раҳбари Андрей Михнев транспорт йўлагидан фойдаланиш ҳажмини ошириш билан ундан мамлакатлар иқтисодиёти учун фойда олиш бир хил нарса эмаслигини таъкидлади.

«Транспорт алоқаларини иқтисодий фойдага, транзит оқимларини эса кенгроқ ривожланиш имкониятларига айлантириш осон эмас. Шу сабабли Евросиё йўлаги жуда муҳим. Бу шунчаки юк ташиш ва транзит йўналиши эмас, балки иқтисодий интеграция учун асосдир», — деди у.

Ҳозирнинг ўзида мамлакатлар темирйўллар, автомобиль йўллари, портлар ва логистика инфратузилмасига сармоя киритмоқда. Савдо жараёнларини соддалаштириш бўйича ҳам ишлар олиб борилмоқда. Бироқ Михневнинг фикрича, йўлакни янада ривожлантириш учун ҳукуматлар ва транспорт компаниялари ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш зарур.

Жаҳон банки прогнозига кўра, 2040-йилга бориб «Ўрта коридор» мамлакатлари ўртасидаги савдо қиймат жиҳатидан қарийб 50 фоизга, юк ҳажми бўйича эса 60 фоизга ошиши мумкин.

Иқтисодий жиҳатдан энг катта фойдани Қозоғистон ва Туркия олиши кутилмоқда. Бунга ушбу давлатлар иқтисодиётининг катталиги ҳамда транспорт йўлагидаги муҳим ўрни сабаб бўлади.

Асосий транзит йўналишидан узоқда жойлашган мамлакатлар ҳам бундан манфаат кўриши мумкин. Масалан, Тожикистон учун транспорт алоқаларининг яхшиланиши юк ташиш харажатларини камайтириш ва минтақавий бозорларга чиқишни осонлаштиради. Шу билан бирга, «Ўрта коридор»нинг ривожланиши мамлакатлар экспорти таркибини ўз-ўзидан ўзгартириб юбормайди. Нефт, металлар ва бошқа хомашё маҳсулотлари юк ташиш ҳажмида асосий ўринни сақлаб қолади. Машинасозлик, электроника ва қайта ишланган маҳсулотлар улуши эса секинроқ ўсади.

Инфратузилма учун 25 миллиард, бошқа лойиҳалар учун яна 30,5 миллиард доллар

Жаҳон банки устувор инфратузилма лойиҳаларини амалга ошириш учун камида 25 миллиард доллар керак бўлишини ҳисоблаган. Бу маблағлар темирйўллар ва портларни модернизация қилиш, денгиз транспорти имкониятларини кенгайтириш ҳамда йўналишдаги юк ташишга тўсқинлик қилаётган муаммоларни бартараф этишга сарфланиши керак.

Энг муҳим 16 та лойиҳанинг 12 таси аллақачон амалга оширилмоқда. Уларнинг умумий қиймати режалаштирилган инфратузилма харажатларининг қарийб 85 фоизини ташкил этади. Жаҳон банкининг транспорт ва логистика бўйича катта мутахассиси Луис Бланкас форумда қолган тўртта лойиҳа ҳали амалга ошириш босқичига ўтмагани, бироқ улар ҳукуматлар режаларига киритилганини ва келгусида бошланиши кутилаётганини айтди.

Бундан ташқари, тадқиқот муаллифлари яна 30,5 миллиард доллар миқдорида қўшимча инвестиция зарурлигини таъкидламоқда. Бу маблағлар қуйидаги йўналишларга сарфланиши мумкин:

– логистика марказлари ва юк ташиш узелларини қуриш;
– уларга олиб борувчи автомобил йўлларини яхшилаш;
– саноат зоналарини ташкил этиш;
– қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини қайта ишлаш корхоналарини ривожлантириш;
– транспорт воситалари ва ускуналарини харид қилиш;
– рақамли тизимларни жорий этиш.

Бундай инвестициялардан асосий мақсад — транспорт йўлаги бўйидаги корхоналарга юк ташиш имкониятларидан фойдаланиб, ишлаб чиқариш ва экспорт ҳажмини оширишга ёрдам бериш. Акс ҳолда, транзит юклари кўпайиши давлатларга транспорт хизматларидан даромад келтириши мумкин, бироқ саноат ва бандлик ривожига етарлича таъсир кўрсатмаслиги эҳтимоли бор.

Жаҳон банки лойиҳаларни 2030 ва 2040-йилгача бўлган босқичларда амалга оширишни тавсия қилмоқда. Бунда ҳар бир лойиҳанинг иқтисодий жиҳатдан ўзини оқлаши ва унга бўлган талаб олдиндан баҳоланиши керак.

Қўшимча маблағларнинг катта қисми хусусий инвесторлар ҳисобидан жалб қилиниши кутилмоқда. Бунинг учун эса барқарор қонунчилик, шаффоф тарифлар ва давлатга тегишли транспорт компанияларини самарали бошқариш талаб этилади.

«Ўрта коридор»нинг аксарият қисмларида темирйўл тармоқлари, портлар ва юк ташувчи кемалар давлат корхоналари назоратида. Ушбу корхоналарнинг молиявий аҳволи, бошқарув сифати ва ўзаро ҳамкорлиги юк ташиш нархи ҳамда етказиб бериш муддатларига бевосита таъсир қилади.

«Ўрта коридор» денгиз транспорти билан қандай рақобатлашади?

Хитойдан Европага юк жўнатаётган компаниялар Шимолий қуруқлик йўналишлари ёки денгиз транспортidan фойдаланиши мумкин. Бунда темирйўл орқали юк ташиш одатда денгиз транспортига қараганда қимматроқ туради.

Жаҳон банки мутахассиси Луис Бланкаснинг фикрича, «Ўрта коридор»нинг асосий устунлиги юкларни тезроқ етказиб бериш ва шу билан бирга хизмат ишончлилигини сақлаб қолиш бўлиши керак.

«У муқобил денгиз йўналишларига қараганда анча тезкор бўлиши, бошқа қуруқлик транспорт йўналишлари билан эса тезлик жиҳатидан рақобатлаша олиши керак», — деди эксперт.

Бу, айниқса, электроника, машинасозлик маҳсулотлари ва бошқа қимматбаҳо товарларни контейнерларда ташиш учун муҳим. Чунки юкнинг тез етиб бориши компанияларга омборларда сақланадиган маҳсулот миқдорини ва шу билан боғлиқ харажатларни камайтириш имконини беради. Натижада транспорт учун кўпроқ пул сарфланган тақдирда ҳам, вақт тежалиши бу харажатларни қоплаши мумкин.

Жаҳон банки ҳисоб-китобларига кўра, 2040-йилга бориб Хитойнинг Чунсин шаҳридан Венгриянинг Будапешт шаҳригача «Ўрта коридор» орқали юк етказиб бериш муддати 18–19 кунгача қисқариши мумкин. Ҳозир бу йўналишда юк ташиш 47–50 кун давом этади.

Таққослаш учун, айни шу икки шаҳар ўртасида денгиз транспорти орқали юк етказиб бериш ўртача 45 кунни ташкил этади. Бундай натижага эришиш учун чегара ўтиш пунктлари, портлар ва терминалларнинг самарали ишлаши муҳим. Чунки контейнерлар бир транспорт туридан бошқасига ўтказиладиган ушбу жойлардаги кечикишлар поездлар ҳисобига тежалган вақтни йўққа чиқариши мумкин.

Битта контейнер учун 15 та ҳужжат талаб қилинади

«Ўрта коридор»даги энг катта муаммолардан яна бири — юкларни чегаралардан олиб ўтиш ва бир транспорт компаниясидан бошқасига топшириш жараёнида талаб қилинадиган ҳужжатларнинг кўплиги.
Жаҳон банки маълумотларига кўра, Хитойдан Европага ушбу йўналиш орқали битта контейнер юк ташиш учун тахминан 15 хил ҳужжат талаб қилиниши мумкин. Улар орасида юк хатлари, божхона декларациялари, рухсатномалар ва бошқа ҳужжатлар бор. Уларнинг кўпчилигида бир хил маълумотлар такрорланади.

Бундан ташқари, битта юк чегарадан ўтиш жараёнида божхона транзити тартибига ўртача 10 мартагача киритилиши ва ундан чиқарилиши мумкин. Ҳар сафар қўшимча ҳужжатларни расмийлаштиришга тўғри келади.

«Аслида, бу ҳужжатларнинг барчасида деярли бир хил маълумотлар мавжуд. Уларнинг ўрнига ягона рақамли ҳужжат жорий этилса, анча яхши бўларди. Биз уни T3 — транспорт, транзит ва савдо учун ягона универсал ҳужжат деб атаймиз», — деди Бланкас.

Таклиф этилаётган T3 тизими орқали юк ҳақидаги барча маълумотлар битта электрон ҳужжатда жамланади. Ундан йўналишнинг турли қисмларида фаолият юритувчи транспорт компаниялари ва давлат назорат органлари фойдаланиши мумкин бўлади. Бу такрорий ҳужжатларни расмийлаштиришни камайтириб, чегаралардан ўтиш жараёнини тезлаштиради.

Жаҳон банки яна бир таклифни илгари сурмоқда. Унга кўра, Каспий денгизи орқали контейнерларни темирйўл ва денгиз транспортида ташишни мувофиқлаштирадиган қўшма корхона ташкил этиш мумкин.
Бундай корхона транспорт қатновлари жадвали, тарифлар, контейнерларни бир транспорт туридан бошқасига ўтказиш ва кечикишлар юзага келганда муаммоларни ҳал қилиш билан шуғулланиши мумкин.

Ҳозир «Ўрта коридор» орқали юк жўнатиш учун бир нечта давлатнинг темирйўл компаниялари, порт операторлари, денгиз транспорти ташувчилари ва божхона идоралари билан алоҳида ишлашга тўғри келади. Контейнер ҳар сафар бир ташкилотдан бошқасига топширилганда қўшимча харажат ва кечикишлар юзага келиши мумкин.

Жаҳон банки транспорт бошқаруви ва маълумот алмашиш тизимини бирлаштиришни таклиф қилмоқда. Бу орқали юк жўнатувчилар бутун йўналиш бўйлаб ташишни ягона тартибда буюртма қилиши мумкин бўлади. Натижада юк бир мамлакатдан бошқасига ёки бир транспорт туридан иккинчисига ўтганда ҳам ташиш жараёни узлуксиз ташкил этилади.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ 2040-йилга бориб қайси давлатлар иқтисодий жиҳатдан кучайиши ҳақида ёзган эдик.