«Бир кишининг электромобили учун бутун халқ тўлайди» — автокредит фоизининг бир қисми бюджетдан қоплаш таклифи танқидларга сабаб бўлмоқда

Ўзбекистонда электромобиль сотиб олиш учун олинган автокредит фоизининг бир қисмини давлат тўлаб бериши таклиф қилинмоқда. Бу ҳақдаги Вазирлар Маҳкамаси қарори лойиҳаси 7-август куни жамоатчилик муҳокамасига қўйилди. 

Давлат кредит фоизининг бир қисмини тўлайди

Таклифга кўра, бу имтиёз бирламчи бозордан электромобиль сотиб олиш учун жисмоний шахсларга бериладиган автокредитларга тегишли бўлади. Автомобиль нархи БҲМнинг 1 000 бараваридан ошмаслиги керак.

Ҳозирги кунда 1 БҲМ 412 минг сўмга тенг. 1 сентябрдан эса БҲМ 440 минг сўм бўлиши ҳисобга олинса, бу 440 млн сўмгача бўлган автомобилларни англатади.

Бунда автокредит суммаси 300 млн сўмдан ошмаслиги керак.

Давлат кредитнинг дастлабки икки йилида 16 фоиздан юқори бўлган фоизнинг бир қисмини қоплаб беради. Компенсация 8 фоизлик пунктдан ошмайди.

Масалан, кредит ставкаси 24 фоиз бўлса, давлат 8 фоизлик пунктни қоплайди. Ставка 20 фоиз бўлса, 4 фоизлик пункт қопланади. Агар ставка 16 фоиз ёки ундан паст бўлса, компенсация берилмайди.

Бу тартибни 2026 йил 1 августдан жорий қилиш таклиф қилинмоқда. Ҳозирча лойиҳа жамоатчилик муҳокамасида, яъни ҳали қабул қилинмаган.

Кимлар бу имтиёздан фойдалана олади?

Компенсация фақат бирламчи бозордан сотиб олинадиган, ташқи электр манбаидан қувват оладиган, фақат электр двигатели билан ҳаракатланадиган ва ички ёнув двигателига эга бўлмаган M1 категориясидаги электромобилларга берилади. Демак, гибрид автомобиллар бу тартибга кирмайди.

M1 категорияси — бу йўловчи ташишга мўлжалланган, ҳайдовчи ўрнидан ташқари кўпи билан 8 та ўриндиққа эга бўлган енгил автомобиллар тоифасидир. Шунинг учун кундалик ҳаётимизда ҳайдаладиган деярли барча стандарт электр енгил машиналар ва кроссоверлар M1 категориясидаги электромобиллар ҳисобланади.

Масалан, BYD Song Plus EV, Tesla Model 3, Zeekr 001 ва Volkswagen ID.4 каби оммабоп моделлар айнан шу тоифага киради.

Автокредит миллий валютада ва айнан электромобиль сотиб олиш учун берилган бўлиши керак. Компенсация фақат Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан тегишли битим тузган банклар ажратган кредитларга татбиқ этилади.

Компенсация олиш учун фуқаро банкка кредит сўраб мурожаат қилганда, ушбу имтиёздан фойдаланиш истагини аризасида алоҳида кўрсатиши керак. Бунда банк фуқаронинг кредитни қайтара олиш имкониятини ўрганади. Муддати ўтган кредит қарзи бўлган шахсга компенсация берилмайди.

Кредит бериш ёки бермаслик ҳақида қарорни банкнинг ўзи қабул қилади. Агар компенсация бериш рад этилса, банк уч иш куни ичида мижозга бунинг сабабини ёзма равишда билдириши керак.

Компенсация берилиши ва унинг миқдори кредит шартномасида ҳам алоҳида кўрсатилади.

Компенсация пулини фуқаро алоҳида олиб кетмайди. Банк ҳар ой кейинги ойнинг 5-санасигача компенсация олиши керак бўлган қарз олувчилар бўйича вазирликка буюртманома юборади. Вазирлик уч иш куни ичида керакли маблағни банкнинг алоҳида ҳисобварағига ўтказади. Банк эса бу пулни бир иш куни ичида фуқаронинг кредит ҳисобига йўналтиради.

Агар кредитни тўлаш жадвали ўзгарса, компенсация миқдори ҳам қайта ҳисобланади.

Қачон компенсация тўхтатилади ва пул қаердан олинади?

Фуқаро кредит тўловларини кетма-кет уч ой давомида амалга оширмаса, компенсация тўлаш тўхтатилади. Бироқ бу ҳолат кейинчалик бартараф этилса, компенсацияни қайта тиклаш мумкин.

Кредит муддатидан олдин тўлиқ ёпилса, кредит шартномаси бекор қилинса ёки ҳақиқий эмас деб топилса ҳам компенсация тўлаш тўхтатилади. Кредит олиш учун нотўғри маълумот ёки ҳужжатлар тақдим этилгани аниқланса ҳам шу тартиб қўлланади.

Компенсация учун ажратилган маблағларнинг мақсадли сарфланишига банклар жавобгар бўлади. Маблағлардан фойдаланишни Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаментининг Давлат молиявий назорати инспекцияси назорат қилади.

2026 йилда компенсация учун маблағ бюджетнинг қўшимча манбалари ҳисобидан ажратилиши таклиф қилинмоқда. 2027–2030 йилларда эса зарур маблағлар аҳолининг талабини ҳисобга олган ҳолда Давлат бюджетидан олиниши кўзда тутилган.

Фикр етакчилари ва аҳолининг эътирозлари

Лойиҳа жамоатчилик муҳокамасига қўйилганига қисқа вақт — 4 кун ўтган бўлса-да, уни 3 мингдан ортиқ кўришга улгурган. Шулардан 166 нафари лойиҳага қарши фикр билдирган, 20 киши эса уни маъқуллаган. Ватандошлар қолдирган 70 дан ортиқ фикр-мулоҳазаларда ҳам лойиҳага нисбатан асосан танқидий қарашлар билдирилган.

Жумладан, изоҳлардан бирида бюджетга тушадиган қўшимча харажат ва унинг манбаси кўрсатилмагани танқид қилинган:

«Лойиҳада бюджетга ҳар йили қанча қўшимча юклама тушиши кўрсатилмаган. Қўшимча харажат ниманинг ўрнидан қопланади? Қолаверса, электромобилларни асосан ўзига тўқ аҳоли вакиллари сотиб олиши мумкин. Бу таклиф бюджет учун зарарли. Ундан кўра, каррасига оширилган электромобиль нархларини тушириш керак!»

Яна бир фуқаро давлат маблағларини электромобиль харидорларига эмас, кам таъминланган аҳолига йўналтириш кераклигини айтган:

«Электромобиль инсон учун бирламчи эҳтиёж эмас. Мақсад ҳақиқатдан кам даромадли аҳолини қўллаб-қувватлаш бўлса, бундан бошқа қилинадиган ишлар жуда кўп: ҳар бир туғилган фарзанд учун суюнчи пули тўлашни қайта тиклаш, электр энергиясига бўлган тарифни қайта кўриб чиқиш».

Изоҳларда электромобиль харидорларига субсидия беришдан кўра, автомобиль нархини ошираётган айрим тўловларни камайтириш ёки бекор қилиш таклифи ҳам билдирилган:

«300–500 млн сўмлик машина оладиганларга имтиёз бергандан кўра, утилизация ва бошқа нотариф тўловларни бекор қилиш ёки минимал нархда белгилаш самаралироқ. Чунки утилизация йиғими асосан арзон электромобиллар нархини оширяпти. Аҳолининг нисбатан катта қисмига эса арзон электромобиль керак».

Яна бир изоҳда эса айнан шу масала ижтимоий тенглик нуқтаи назаридан танқид қилинган:

«Электромобилларни бугунги кунда асосан ўзига тўқ ва бойлар сотиб оляпти. Бой қатламга янада бойиш учун тўлаш керак эмас. Ўша компенсацияни кам таъминланган аҳолининг ёш болаларига бериш учун йўналтириш керак, деб ҳисоблайман».

Бошқа фуқаролар эса электромобилларни оммалаштириш учун субсидия эмас, балки харидни қийинлаштираётган тўсиқларни олиб ташлаш кераклигини ёзган:

«Агар мақсад электромобилларни оммалаштириш бўлса, у ҳолда утилизация йиғимини бекор қилиш керак. Чунки бир томондан оддий халқ учун тўсиқ қўйиб, иккинчи томондан бойлар учун имтиёз бериш яхши оқибатларга олиб келмайди».

Изоҳларда субсидия айрим ишлаб чиқарувчиларга кўпроқ фойда бериши мумкинлиги ҳақида ҳам фикрлар бор:

«Одатда электр автомобиллар бой қатлам учун ҳисобланади. Нега улар учун яна оддий халқ солиқлари ҳисобидан молиялаштириш керак? Ундан кўра утилизация йиғимини бекор қилайлик. Биз ҳам 150 миллионгача бўлган электр автомобилларни сотиб олайлик. Бу субсидиядан фақат айрим электр авто ишлаб чиқарувчилар фойдаланади, холос. Нега мана шу оддий халқ учун фойдали қарор қабул қилинмайди?»

Одамлар қонун лойиҳаси муҳокамасида яна кўплаб эътирозлари, хавотирлари ва таклифларини билдиришган. Шу ўринда, фикр етакчилари орасида ҳам бу мавзу муҳокамалар марказида.

«Жуда ёмон, зарарли ва антижтимоий таклиф» — Отабек Бакиров

Иқтисодчи Отабек Бакиров электромобиллар учун автокредит фоизининг бир қисмини давлат бюджети ҳисобидан қоплаш таклифини кескин танқид қилди. У ўз фикрини бир нечта асосий масала орқали изоҳлаган.

«Бу жудаям ёмон, зарарли ва антижтимоий таклиф. Нега? Биринчидан, охирги ойларда иқтисодий блок аввалги йилларда турли чўнтакларга, ўнгга ва чапга ҳисобсиз тарқатилган солиқ имтиёзларини қисқартириш ва тугатишга оид турли таклифларни илгари сурмоқда. Бундай пайтда иккинчи қўл билан солиқ имтиёзи беришдан ҳам баттар бўлган бюджет компенсациясини тақдим этиш, камида, ҳаракатларда узвийликнинг бузилиши, кўпи билан икки хил стандартлар бўлади», — дея ёзмоқда иқтисодчи.

Бакировнинг фикрича, таклифнинг яна бир муаммоси — бюджетга тушадиган юклама қанча бўлиши кўрсатилмаганида.

«Нега лойиҳада бюджет учун юклама миқдори кўрсатилмагани тушунарсиз? Ҳар йили 50 минг бойга компенсация берилса, иккинчи йилдан компенсация миқдори неча триллион бўлади? Бу компенсацияни тўлаш учун кимларга солиқлар оширилади? Ё яна ижтимоий нафақалар кесиладими? Яқиндагина эмасми, бойларни субсидияламайлик, дея энергия тарифи шкалалари киритилгани? Ўтган ҳафта эмасми иссиқлик тарифи учун 60 кв. м ижтимоий норма таклиф этилгани?» — деб ёзмоқда Отабек Бакиров.

Иқтисодчи электромобиллар муҳтож аҳоли учун бирламчи эҳтиёж эмаслигини ҳам таъкидлаган. Унинг фикрича, бундай автомобилларни асосан даромади юқори қатлам сотиб олмоқда.

«Электромобиллар ижтимоий товар эмас ёки бўлмаса, муҳтож тоифаларнинг бирламчи зарурияти ҳам эмас. Ўзбекистондаги даромадлар нисбатида қаралса, электромобиллар бойлар ва ўта бойларнинг танлови. Нима учун бойларнинг комфорти учун, хусусан, ўқитувчи ва докторлар тўлаган солиқдан ҳар йили 24 млн сўмгача компенсация тўланиши керак? Нима учун иккинчи ва кейинги туғилган фарзандлар учун 956 минг сўм суюнчи пулини кесиш мумкин, бойлар ва ўта бойлар учун ҳар йили 24 млн сўмгача совуришда бунчалар ҳотамтой бўлинади? Адолатнинг янгиси шунақа бўладими?» — деган саволни ўртага қўйди иқтисодчи.

Бакиров лойиҳанинг айрим бозор иштирокчиларига фойда бериши мумкинлигидан ҳам хавотир билдирган. Унга кўра, белгиланган 440 млн сўмлик чегара ва кредитнинг фақат бирламчи бозорга татбиқ этилиши айрим сотувчилар учун қулай шароит яратади.

«Ҳар гал шунақа лоббилар пайдо бўлганида, оёқлар қаердан ўсиб чиқяпти, деган савол қўйилиши керак. Ўрнатилган 1 000 БҲМ миқдоридаги, яъни 440 млн сўмлик чегарага Хитойдан бож ва утилизация йиғими тўламай олиб келиб, “маҳаллий” дея сотаётган нақ 7 русумдаги электромобиллар мос тушади. Шунингдек, кредит фақат бирламчи бозорга, яъни чайқовчи монополистнинг дилерларига ўтказилади», — деб ёзмоқда Бакиров.

Унинг фикрича, агар мақсад электромобилларни оммалаштириш бўлса, кредит фоизини субсидиялашдан кўра утилизация йиғимини бекор қилиш самаралироқ бўлиши мумкин.

«Агар электромобилларни оммавийлаштириш бўйича ниятлар самимий бўлса, мард бўлиб, электромобиллар учун утилизация йиғимини бекор қилиш самарали эмасми? Бу имтиёз бўлмайди, имкониятларни тенглаштириш бўлади. Чунки чайқовчи монополист учун утилизация йиғими бекор қилиб берилган-ку. Қолганларга ҳам бекор қилайлик, ҳеч бўлмаса, 1,5 йилга, энерготақчиллик тугагунча», — дея фикрларини билдирган иқтисодчи Отабек Бакиров.

«Электромобилларга субсидия берилиши автомобиль бозорида сунъий ўйин қоидаларини яратади» — Лазиз Ҳамидов

Жамоатчилик фаоли Лазиз Ҳамидов ҳам қонун лойиҳасини танқид қилди. Унинг фикрича, бу имтиёздан фойдаланмайдиган одамлар ҳам уни молиялаштиришда иштирокчи бўлиб қолади.

«Давлат бюджети пиёда юрадиганнинг ҳам, автобусда қатнайдиганнинг ҳам, оддий бензинли машинаси бор одамнинг ҳам тўлаган солиғидан шаклланади. Демак, бу таклиф кимдир 300–400 миллион сўмлик электромобиль сотиб олса, унинг кредитини бутун мамлакат — шу жумладан, умуман машинаси йўқ, ҳар куни автобусда ишга қатнайдиган одам ҳам — биргаликда тўлаб беришини англатади», — деб ёзади Ҳамидов.

Ҳамидов бюджетда қўшимча маблағ бўлса, уни қиммат шахсий автомобиллар харидини рағбатлантиришга эмас, жамоат транспортига сарфлаш маъқулроқ, деб ҳисоблайди.

«Бюджетда ортиқча пул бор экан, унда шуни қиммат шахсий машиналар учун эмас, балки жамоат транспорти инфратузилмасини яхшилашга — янги автобуслар, метро линияларига сарфлаш анча мантиқлироқ эмасми?» — деб ёзади у.

Унинг фикрича, электромобилларга субсидия берилиши автомобиль бозорида ҳам алоҳида шароит яратади. Бунда одамлар электромобилни эҳтиёжи ёки иқтисодий жиҳатдан фойдали бўлгани учун эмас, давлат пул ажратаётгани учун сотиб олишни бошлаши мумкин.

«Менимча, электромобилларга субсидия берилиши автомобиль бозорида сунъий ўйин қоидаларини яратади. Одамлар эҳтиёж ёки иқтисодий самарадорлик учун эмас, шунчаки “давлат пул бераётгани учун” электромобиль олишга ўтади. Дилерлар эса субсидия ҳисобидан нархларни сунъий равишда ошириб олиши эҳтимоли жуда юқори», — деб ёзади Лазиз Ҳамидов.

«Субсидия эмас, импорт божларини олиб ташлаш керак» — Ботир Қобилов

Иқтисодчи Ботир Қобиловнинг фикрича, агар мақсад Ўзбекистонда электромобилларни оммалаштириш ва уларни харид қилаётганларга енгиллик яратиш бўлса, кредит фоизларини бюджетдан қоплаш тўғри йўл эмас.

«Ўзбекистонда электромобилларни оммалаштириш, уни сотиб олаётганларга енгиллик бўлсин деган яхши ният бўлса, аввало, уни кредитга сотиб олаётганларга фоиз харажатларини бюджетдан қоплаб бериш эмас, балки шу электромобилларга бўлган барча импорт бож ва йиғимларни олиб ташлаш тўғри ва фойдалироқ бўлади. Бюджетга ҳам, истеъмолчига ҳам, бозорга ҳам», — деб ёзмоқда иқтисодчи Ботир Қобилов ўз блогига.

Журналист Муҳрим Аъзамхўжаев эса лойиҳа юзасидан аслида қилиниши керак бўлган ишлар ўрнига бошқа чоралар кўрилаётганини киноя қилган.

Субсидиянинг ортида қандай манфаат бор?

«Кўрпача остида сўм» каналида ҳам электромобилларни субсидиялаш ҳақидаги таклифга нисбатан бир қанча эътирозлар санаб ўтилган.

Аввало, лойиҳада бунинг бюджетга қанча юк тушиши кўрсатилмаган. Негаки гап юзлаб миллиард ёки триллионлар ҳақида кетмоқда. Шунингдек, давлат бир вақтнинг ўзида солиқ имтиёзларини қисқартиришга ҳаракат қилмоқда, аммо энди йиғиб бўлинган солиқлар ҳисобидан қўллаб-қувватлашнинг янги шакли таклиф қилинмоқда.

Яна бир масала — бу имтиёздан кимлар кўпроқ фойдаланиши. Қиймати 440 млн сўмгача бўлган автомобиллар учун субсидия берилиши, аввало, даромади юқорироқ аҳолига қулайлик яратади. Чунки ўртача иш ҳақи 7 млн сўм бўлган шароитда 300–400 млн сўмлик автомобилни сотиб олиш имконияти аҳолининг катта қисмида мавжуд эмас.

Бундан ташқари, белгиланган 440 млн сўмлик чегара маҳаллий ишлаб чиқарилаётган электромобилларнинг катта қисмига мос келади. Хусусан, «Ўзавтосаноат» ва BYD Europe B.V.нинг қўшма корхонаси бўлган BYD Uzbekistan Factory ишлаб чиқараётган моделлар шундай нарх чегарасига тушади. Корхонадаги улушлар мос равишда 60 ва 40 фоизни ташкил қилади.

Бу ерда маҳаллий ишлаб чиқарувчилар учун берилган бошқа имтиёзларни ҳам ҳисобга олиш керак. Улар ишлаб чиқарган автомобиллар 2030 йилгача утилизация йиғимидан озод қилинган. Бутловчи қисмлар, хомашё ва эҳтиёт қисмлар учун ҳам божхона божлари бўйича имтиёзлар мавжуд.

Импорт автомобиллари эса бундай шароитда эмас. 2025 йил майидан янги автомобиллар учун утилизация йиғими 120 БҲМ, уч йилдан эски автомобиллар учун эса 210 БҲМ этиб белгиланган.

Шундай қилиб, маҳаллий ишлаб чиқарувчи бир қатор имтиёзларга эга, импорт автомобиллари эса қўшимча харажатларга дуч келмоқда. Энди электромобиль сотиб олаётган харидорнинг кредити бўйича фоизнинг бир қисмини ҳам давлат тўлаб бериши таклиф қилинмоқда. Шу нуқтаи назардан, бу чора электромобилларни оммалаштиришга хизмат қиладими ёки маҳаллий автомобиль ишлаб чиқарувчиларига бўлган талабни яна оширадими, деган савол пайдо бўлади.

Бу Марказий банк сиёсатига зид

Бир неча йил олдин Марказий банк бунинг аксини қилган. 2023 йилда банклар кредит портфелидаги автокредитлар улушини 25 фоиз билан чеклаган. Бунга автокредитлашнинг кескин ўсиб кетгани сабаб бўлган: айрим банклар автокредит беришни фаол равишда оширган, Марказий банк эса буни молиявий барқарорлик учун хавф сифатида баҳолаган. Агар банк маълум бир турдаги кредитлашга ҳаддан ташқари боғланиб қолса, бозордаги ўзгаришлар унинг барқарорлигига салбий таъсир қилиши мумкин.

Бундан ташқари, имтиёзли кредитлашнинг ўсиши пул-кредит сиёсати самарадорлигини пасайтиради. Маблағларнинг қанчалик катта қисми бозор шартларидан фарқ қиладиган, яъни имтиёзли шартлардаги кредитларга йўналтирилса, бозор тамойиллари асосида кредитлаш учун шунчалик кам ресурс қолади.

Яна бир хавф ҳам бор. Ўзбекистон Жаҳон савдо ташкилотига қўшилиш сари ҳаракат қилмоқда. Бу эса келажакда автомобиль бозорининг янада очилишига олиб келиши мумкин. Агар импортдаги тўсиқлар камайиб, автомобиллар арзонлашса, бугун кредитга сотиб олинган машиналарнинг қиймати ҳам тушиб кетиши мумкин.

Бу банклар учун кредит гаровлари бўйича қўшимча хавф туғдиради. Электромобиллар учун эса бу муаммо янада жиддийроқ бўлиши мумкин: технологияларнинг тез янгиланиши ва аккумуляторларнинг вақт ўтиши билан эскириши сабабли уларнинг қиймати бошқа автомобилларга қараганда тезроқ пасайиши эҳтимоли бор.

Гўё бир қўл қилаётган ишдан иккинчи қўл бехабар

Электромобилдан фойдаланадиганлар кўпайиши яхши. Аммо қиммат машина оладиган одамнинг кредит фоизи оддий халқ тўлайдиган солиқлар ҳисобидан қопланиши керак эмас. Бу — ҳукумат томонидан қилинадиган иқтисодий мантиқсизлик ва очиқчасига ижтимоий адолатсизликдир.

Бир томондан давлат солиқ имтиёзларини қисқартириш, ортиқча енгилликларни бекор қилиш ва бюджет харажатларини тежаш ҳақида гапиряпти. Иккинчи томондан эса яна йиғиб олинган солиқлар ҳисобидан янги имтиёз бериш таклиф қилинмоқда. Гўё бир қўл қилаётган ишидан иккинчи қўл бехабар.

Агар мақсад ҳақиқатан ҳам электромобилларни оммалаштириш бўлса, кредит фоизини айрим харидорлар учун тўлаб беришдан кўра, электромобилнинг ўзини арзонлаштириш керак. Масалан, утилизация йиғимини нолга тушириш ва бошқа импорт тўсиқларини камайтириш. Шунда енгиллик фақат кредит олган одамга эмас, электромобиль сотиб оладиган ҳаммага тегади. Чунки гап электромобилнинг ўзида эмас, гап давлат пулининг кимга ишлатилишида.

Ҳукумат бундай адолатсиз амалиётга дарҳол чек қўйиши шарт. Давлат кўмаги ва субсидиялар оддий одамларнинг турмуш тарзини яхшилашга, оммавий ижтимоий лойиҳаларга йўналтирилиши керак, якка шахсларнинг дабдабали эҳтиёжларини қоплашга эмас. Шу маънода, оддий фуқароларнинг пешона тери ҳисобидан йиғилган солиқларни қиммат автомобиль миниб юрганларнинг фоизига тўлаб бериш — ҳеч қандай мантиқий ёки ахлоқий мезонларга сиғмайдиган кечириб бўлмас хато. Бундан ўзгаси эмас.