«Ақллироқ фарзанд» танлаш хизмати 50 минг долларгача туради

2025 йил охирида Ню-Йорк метросида ноодатий рекламалар пайдо бўлди. Улардан бирида «Энг яхши фарзандингиз туғилсин», бошқасида эса «IQнинг 50 фоизи генетикага боғлиқ» деб ёзилганди.

Рекламалар норозилик ва «замонавий евгеника» ҳақидаги баҳсларни келтириб чиқарди. Бироқ реклама кампаниясини жойлаштирган Nucleus Genomics стартапи асосчиси Киан Садеги бундан мамнун эди.

«Бу оммавий бозор учун маҳсулот. Унинг оммавийлигини метродан яхшироқ яна қаерда кўрсатиш мумкин?» — деган у The Economist’га.

Аммо «оммавий маҳсулот» деб таърифланаётган хизматнинг бугунги нархи ҳозирча оммавий эмас.

Nucleus маълумотига кўра, унинг эмбрионларни генетик таҳлил қилиш пакети 9 999 доллар туради. Нархга ота-оналарнинг ДНКсини текшириш ва 20 тагача эмбрионни 2 мингдан ортиқ касаллик ҳамда хусусият бўйича баҳолаш киради.

Herasight компаниясининг хизмати эса 50 минг долларгача — қарийб 600 млн сўм туради. Бунга ЭКО харажатлари кирмайди. Orchid компанияси эса стандарт генетик таҳлил учун ҳар бир эмбрионга 2 500 доллар олади. Пакетларнинг кўлами ва текширув усуллари фарқ қилгани сабабли бу нархларни тўғридан-тўғри солиштириб бўлмайди.

Бу генларни ўзгартириш эмас

Компаниялар эмбрионнинг ДНКсини таҳрирламайди. Улар ЭКО жараёнида олинган бир нечта эмбрионни мавжуд генетик фарқлар асосида баҳолаб, ота-онага улардан бирини танлаш имконини беради.

Бунинг учун ривожланишнинг дастлабки босқичидаги эмбриондан бир неча ҳужайра олинади. ДНКдаги миллионлаб вариантлар катта генетик маълумотлар базаси билан солиштирилиб, ҳар бир эмбрион учун полиген хавф кўрсаткичи ҳисобланади.

Натижада ота-оналар эмбрионларнинг юрак касаллиги, диабет, саратон, Алсгеймер ёки руҳий касалликларга тахминий мойиллигини кўриши мумкин. Айрим компаниялар бунга бўй, тана вазни, соч ва кўз ранги, каллик, ҳуснбузар, чапақайлик ҳамда IQ каби хусусиятларни ҳам қўшган.

Бироқ бундай кўрсаткич касаллик ёки хусусиятни олдиндан аниқ айтиб бермайди. АҚШ Миллий инсон геноми тадқиқот институти таърифига кўра, полиген кўрсаткич фақат геном маълумотлари асосида ҳисобланади ва атроф-муҳит, тарбия ҳамда турмуш тарзини инобатга олмайди.

Бу ерда икки турдаги генетик текширувни фарқлаш муҳим. Битта ген мутацияси сабаб бўладиган айрим оғир ирсий касалликларни эмбрионда нисбатан аниқ аниқлаш мумкин. IQ, бўй, диабет ёки юрак касаллиги каби хусусиятлар эса минглаб генетик вариантлар ва ташқи омилларнинг мураккаб таъсири остида шаклланади.

Уларнинг барчасини бир хил ҳисоботда кўрсатиш фойдаланувчида бу прогнозларнинг ишончлилиги ҳам бир хил деган нотўғри тасаввур уйғотиши мумкин.

«IQнинг 50 фоизи генетик» дегани нима?

Nucleus рекламасидаги энг баҳсли жумла IQнинг 50 фоизи генетикага боғлиқлиги ҳақидаги даъво бўлди.

Аммо ирсийлик даражаси бир одам ақлининг ярми туғилишидан олдин белгилаб қўйилганини англатмайди. Бу маълум аҳоли ва муҳитда одамлар ўртасидаги фарқларнинг қанчаси генетик тафовутлар билан статистик боғлиқлигини кўрсатади.

Бундан ташқари, бир жуфт ота-онадан олинган эмбрионлар генетик жиҳатдан бир-бирига жуда яқин бўлади. Шу сабабли бутун аҳоли ичида IQ билан боғлиқ бўлган генетик фарқ ака-ука ёки опа-сингил бўлиши мумкин бўлган эмбрионлар ўртасида анча кичик чиқади.

Herasight мижозлар 20 та яроқли эмбрион орасидан танлаш имконига эга бўлса, кутилган IQдаги фарқ 9 баллгача етиши мумкинлигини илгари сурган. Бироқ амалда бундай миқдордаги эмбрион камдан кам учрайди.

New York Magazine суриштирувида келтирилишича, 35 ёшгача бўлган аёлларда бир ЭКО циклидан кейин танлаш учун ўртача 4,2 та, 35 ёшдан ошганларда эса 1,6 та эмбрион қолади. Эмбрионлар қанча кам бўлса, улар орасидаги генетик фарқ ва танловдан олинадиган эҳтимолий фойда ҳам шунча кичик бўлади.

Шу сабабли рекламадаги «9 баллгача» деган кўрсаткич кўпчилик мижозлар дуч келадиган реал вазиятни акс эттирмайди.

Олимлар технология ҳали тайёр эмаслигини айтмоқда

Америка репродуктив тиббиёт жамияти — ASRM 2025 йил декабрида полиген эмбрион таҳлили бўйича алоҳида хулоса чиқарди. Ташкилотга кўра, мавжуд далиллар бундай тестларнинг аниқлиги, хавфсизлиги ва клиник фойдасини тасдиқлаш учун етарли эмас.

ASRM хулосасида прогнозлар чекланган маълумотлар, ген ва муҳит ўртасидаги мураккаб боғлиқлик ҳамда генетик базаларда турли аҳоли гуруҳлари етарлича акс этмагани сабабли хато бўлиши мумкинлиги қайд этилган.

Ташкилот ҳозирча бундай хизматларни фақат назорат қилинадиган илмий тадқиқотлар доирасида қўллашни тавсия қилади.

Кўплаб генетик моделлар асосан европалик келиб чиқишга эга одамларнинг маълумотлари асосида яратилган. Шу сабабли уларнинг бошқа аҳоли гуруҳлари учун аниқлиги пасаяди. Бу чеклов глобал генетик базаларда камроқ қамраб олинган Марказий Осиё аҳолиси учун ҳам муҳим.

Яна бир муаммо шундаки, бир генетик вариант бир вақтнинг ўзида бир нечта хусусиятга таъсир қилиши мумкин. Масалан, маълум касаллик хавфини камайтириш учун танланган вариант бошқа, ҳозирча ҳисобга олинмаган хусусиятга салбий таъсир кўрсатиши эҳтимолдан холи эмас.

Behavior Genetics Association ҳам компанияларнинг айрим моделлари ёпиқ ва мустақил илмий текширувдан ўтмаганини таъкидлаб, полиген эмбрион танловини клиник амалиётда қўлламасликни тавсия қилган.

Соғлом фарзанд ва «мукаммал бола» ўртасидаги чегара

Технология тарафдорлари ота-оналарнинг фарзандида диабет, саратон ёки ирсий руҳий касаллик хавфини камайтиришга ҳаракат қилишини табиий деб ҳисоблайди. Уларнинг фикрича, бу ҳомиладорликдан олдинги бошқа генетик текширувларнинг давомидир.

Аммо касаллик хавфини камайтириш билан бўй, кўз ранги ёки IQни танлаш ўртасидаги чегара аниқ эмас.

Бундай имконият фақат бадавлат оилалар учун очиқ бўлса, таълим ва тиббиётдаги иқтисодий тенгсизлик туғилишдан олдинги босқичга кўчиши мумкин. Бундан ташқари, ота-она пул тўлаб танлаган хусусият боланинг келажагида намоён бўлмаса, бу унинг зиммасига қўшимча босим юклаши эҳтимоли бор.

АҚШда бу бозор ҳозирча деярли тартибга солинмаган. Буюк Британияда эса полиген кўрсаткичлар асосида эмбрион танлаш ноқонуний деб топилган. 

Мамлакатнинг репродуктив технологияларни назорат қилувчи идораси бундай танлов соғлом фарзанд туғилиш эҳтимолини оширишини тасдиқловчи далиллар йўқлигини билдирган.

Ҳозирча бозор илм-фандан тезроқ ҳаракат қилмоқда. Компаниялар ота-онага келажакни аниқ кўрсатмайди — улар эҳтимолларни ҳисоблаб, эмбрионларни бир-бирига нисбатан тартиблайди.

Шу сабабли 10 минг ёки 50 минг доллар эвазига сотилаётган нарса «ақллироқ фарзанд»нинг ўзи эмас. Бу — ноаниқ прогнозлар тўплами ва фарзанд келажагини ҳеч бўлмаганда қисман назорат қилиш мумкинлиги ҳақидаги ҳиссиёт.

Асосий савол ҳам фақат ота-оналар бунинг учун қанча тўлашга тайёрлигида эмас. Улар бу пул эвазига аслида нима сотиб олаётганини қанчалик тўғри тушунаётганида.