Ракеталар соясидаги миллардлар: Эрон билан ярашув нега орқага сурилмоқда?

Ҳафталар давомида дунё Форс кўрфазидаги ҳарбий кескинликни кузатди. Матбуотнинг диққат марказида ракета зарбалари, ҳарбий-денгиз кучларининг сафарбар этилиши, нефт нархлари ва минтақада йирик уруш чиқиш хавфидан келиб чиққан хавотирлар бўлди. Ҳукуматлар Ҳўрмуз бўғозидаги узилишлар глобал рецессияни келтириб чиқариши мумкинлигидан огоҳлантирди.

Аммо шов-шувли геосиёсий сарлавҳалар ортида бошқа бир манзара — сокин ва деярли сезилмайдиган жараён ривожланаётган эди. Ҳўрмуз бўғозидаги узилишлар қанчалик чўзилгани сайин, глобал суюлтирилган табиий газ (СТГ) бозори Қўшма Штатлар томон шунчалик фаол юзланди.

Бу ўзгариш, эҳтимол, бутун инқирознинг энг муҳим иқтисодий оқибатларидан бирига айланиши мумкин.

Ҳарбий ҳаракатлар бошлангунига қадар СТГ бозорини саноқлигина етакчи экспортчилар ўз қўлида ушлаб турарди. Қатар — стратегик нуфузга эга бўлган энг йирик ва муҳим таъминотчилардан бири. Мамлакат экспортининг муҳим қисми Ҳўрмуз бўғози орқали ўтгани сабабли, бу тор сув йўлаги сайёрадаги энг муҳим энергетика тугунларидан бирига айланган. «Reuters» агентлиги маълумотларига кўра, кенгайиш режалари доирасида «Qatar Energy» жаҳон СТГ бозорининг қарийб чорак қисмини эгаллашни мақсад қилган эди. Осиёнинг йирик иқтисодиётлари — Япония, Жанубий Корея, Хитой ва Ҳиндистон Қатардан келадиган СТГга сезиларли даражада қарам эди. Украинадаги уруш бошланганидан сўнг Россия газига тобеликни камайтирган Европа эса, ўз энергетика бозори барқарорлигининг таянчи сифатида импорт қилинадиган СТГга тобора кўпроқ суяна бошлаганди.

Айни пайтда Эрон билан боғлиқ низо авж олишда давом этди. Кескинлик кучайиб боргани сари, Ҳўрмуз бўғози орқали кемалар қатнови тобора башорат қилиб бўлмайдиган ҳолатга келди. Газ ташувчи танкерлар учун суғурта ставкалари кескин кўтарилиб кетди. Таъминотнинг бир қисми кечиктирилди, бошқа йўналишга бурилди ёки бутунлай тўхтатилди. «Reuters» хабарларига кўра, ҳужумлар Қатарнинг СТГ инфратузилмасининг бир қисмига зарар етказиб, бутун минтақа бўйлаб экспортни тўхтатиб қўйди. Тўсатдан, Яқин Шарқ энергетикасига бўлган глобал қарамликнинг стратегик заифлиги яққол намоён бўлди. Худди мана шу нуқтада Қўшма Штатлар саҳнага чиқди.

Ўн йил аввал юз берган сланец инқилоби Американи энергия ташувчиларнинг йирик импортчисидан СТГнинг етакчи экспортчисига айлантирган эди. Техас, Луизиана ва бошқа бир қатор ҳудудлардаги кенг кўламли қазиб олиш ишлари Мексика кўрфази соҳилида экспорт учун мўлжалланган СТГ терминаллари қурилишининг янги тўлқинига туртки берди. 2025 йилга келиб, Америка СТГсини Европага етказиб бериш ҳажми аллақачон рекорд кўрсаткичларга етган эди. АҚШ Энергетика ахбороти бошқармаси маълумотларига кўра, 2025 йилда Америка СТГ экспортининг қарийб 68 фоизи айнан Европа ҳиссасига тўғри келган.

Шундай бўлса-да, Ҳўрмуз бўғозидаги инқироз кескинлашганидан сўнг, Америка СТГсига бўлган талаб янада кескин ошди. Илгари асосан Қатар газига таянган давлатлар зудлик билан муқобил таъминотчиларга эҳтиёж сеза бошлади. Европа ҳукуматлари Америка энергетика компаниялари билан узоқ муддатли шартномалар тузишга киришди. Осиёлик истеъмолчилар эса Кўрфаздаги беқарорлик сабабли хавфли йўналишлардан воз кечиб, таъминотни диверсификация қилишни бошлади.

«Reuters» маълумотларига кўра, инқироз даврида жаҳон СТГ нархлари осмонга сапчиди, Америкадан юкланаётган экспорт ҳажми эса ҳам Европа, ҳам Осиё бозорлари бўйлаб кенгайди. Бошқача қилиб айтганда, беқарорликнинг ҳар бир қўшимча ҳафтаси Америка СТГсининг стратегик қадрини ошириб бораверди. Бу эса ўзига хос ноқулай саволларни ўртага ташлайди: Америка энергетика компаниялари бу вазиятдан иқтисодий фойда олаётган бир пайтда, Вашингтон инқирозни ҳал қилишдан ҳақиқатан ҳам манфаатдорми?

Тўғри, СТГдан кўриладиган фойдани максимал даражага кўтариш мақсадида низо атайлаб чўзилгани ҳақида тўғридан-тўғри далиллар йўқ — бироқ бунинг ортидаги иқтисодий манфаатлар шунчалик яққол эдики, уларни инкор этиб бўлмасди. Вазиятни барқарорлаштиришдаги ҳар бир кечикиш жаҳон бозоридаги СТГ таклифини қисқартириб бораверди.

Ҳўрмуздаги ҳар бир янги силкиниш Америка экспортчиларининг музокаралардаги мавқеини янада кучайтирди. Кўрфаздаги беқарорликнинг ҳар бир янги тўлқини тобора кўпроқ давлатларни Америка компаниялари билан узоқ муддатли энергетик ҳамкорлик ўрнатишга ундарди.

Шу билан бирга, Американинг суюлтирилган газ инфратузилмасига киритилаётган инвестициялар жадал суръатларда ўсиб борди.

Янги экспорт терминалларини қуриш молиялаштирилди ва қувурлар қувватини кенгайтириш давом этди. Энергетика инвесторлари Ҳўрмуздаги узилишларни ўзига хос ишора сифатида қабул қилишди: харидорларнинг кейинги тўлқини географик жиҳатдан заиф таъминотчилардан кўра, сиёсий жиҳатдан барқарор бўлганларига устунлик беради. «Reuters» агентлиги маълумотларига кўра, Кўрфаздаги беқарорлик чуқурлашиб боргани сари Американинг СТГ лойиҳалари миллиардлаб долларларни жалб қилишда давом этган.

Бу ҳолат молия бозорларининг реакциясида ҳам ўз аксини топди. Американинг йирик СТГ компаниялари акциялари кўтарилди: трейдерлар реал вақт режимида янги геосиёсий воқелик шаклланаётганини қайд этишди. АҚШ энди СТГ бозорида шунчаки рақобатчи эмасди — у Форс кўрфазига ишончли муқобил бўлиб борарди.

Шу билан бир вақтда Қатарга бўлган босим ҳам кучайди. Таҳлилчилар ушбу мамлакатнинг Ҳўрмуз бўғозига қаттиқ қарамлиги жиддий заифлик эканидан огоҳлантирди. Ҳатто қисқа муддатли узилишлар ҳам бутун Европа ва Осиё бўйлаб салбий таъсир кўрсатди.

Ўнлаб йиллар давомида Яқин Шарқнинг энергетик қудрати жаҳон иқтисодиётининг қиёфасини белгилаб берди. Аммо Ҳўрмуз инқирози йирик миқдордаги таъминотни битта заиф йўлакда тўплаш қанчалик хавфли эканини кўрсатди. Буни англаб етиш Қўшма Штатларнинг фойдасига ишлади. Америка СТГси тўсатдан шунчаки ёқилғи бўлишдан чиқиб, ўзига хос геосиёсий суғуртага айланди.

Бу ўзгариш принципиал аҳамиятга эга, чунки энергетик хавфсизлик ташқи сиёсат, ҳарбий стратегия ва халқаро иттифоқлар тизимидан ажралмас ҳолга келди. Йиллар давомида мамлакатлар фақат битта саволни ўртага ташларди: газни ким арзонроқ таклиф қилади? Энди эса улар бошқача савол бермоқда: геосиёсий ларзалар шароитида ишончли таъминотни ким кафолатлай олади? Ва бу саволга тобора кўпроқ «Қўшма Штатлар» деб жавоб берилмоқда.

Албатта, Америка иқтисодиёти яхлитлигича ютуққа эришди, деб бўлмайди. Энергия ташувчиларнинг жаҳон бозоридаги нархлари ўсиши инфляцияни озиқлантиришда давом этди, транспорт харажатларини оширди ва истеъмолчиларга босимни кучайтирди. Нефть ҳамон глобал бозорларда сотилмоқда, демак, Америка ҳайдовчилари ва саноати Кўрфаздаги беқарорлик оқибатларини ўз зиммасига олишда давом этмоқда. Бироқ АҚШнинг СТГ сектори ушбу инқироздан янада кучайиб чиқди.

Ҳўрмуз бўғози атрофида ноаниқлик кучайиб боргани сари, бутун дунё бўйлаб тобора кўпроқ харидорлар ўзларининг узоқ муддатли стратегияларини қайта кўриб чиқа бошлади. Импортчилар аста-секин заиф кема қатнови тугунларига қарамликни камайтирди. Ҳукуматлар энергия таъминотини диверсификация қилишга киришди. Инвесторлар эса ўз капиталини Шимолий Американинг СТГ инфратузилмасига йўналтирди. Натижада жаҳон энергетика бозорида кучларнинг кенг кўламли қайта тақсимланиши юз берди.

Жамоатчилик эътибори ракета зарбалари, дипломатик музокаралар ва ҳарбий кескинлашувга қаратилган бир пайтда, СТГ бозори қайта қурилаётган эди. Дунё аслида нима содир бўлганини тўлиқ англаб етгунига қадар, Қўшма Штатлар сайёранинг энг муҳим энергетика бозорларидан бирида ўз ҳукмронлигини аллақачон мустаҳкамлаб бўлганди.