Eron oliy rahbarining o‘limi ortidan Xumayniyning nevarasi diqqat markaziga tushdi
86 yoshli Xomanaiyning AQSH–Isroil zarbasida o‘ldirilishi kim keyingi oliy rahbar bo‘lishi haqida ko‘p yillardan beri aniqlik yo‘q bo‘lgan masalaga yangicha dolzarblik qo‘shdi. Bu borada Islom Respublikasining marhum asoschisining nevarasi ham ko‘p tilga olinmoqda.
Eron Islom Respublikasining marhum asoschisi oyatulloh Ruxulloh Хuмайniyniнг nevarasi Hasan Хuмайniy oliy rahbar sifatida oyatulloh Ali Ҳоманаийniнг o‘rnini kim egallashini hal qiluvchi ulamolar muhokamasida muhim rol o‘ynashi mumkin.
86 yoshli Хоманаийniнг AQSH–Isroil zarbasida o‘ldirilishi, uning yoshiga qaramay, kim keyingi oliy rahbar bo‘lishi haqida ko‘p yillardan beri aniqlik yo‘q bo‘lgan masalaga yangicha dolzarblik qo‘shdi.
Hasan Хuмайniy marhum oyatullohning 15 nafar nevarasi orasida eng ko‘zga tashlanadigani bo‘lib, Eronning diniy estebleshmenti orasida nisbatan zamonaviyrog‘i hisoblanadi. Uning G‘arb bilan aloqa qilish siyosatini amalga oshirgan sobiq prezidentlar Muhammad Hotamiy va Hasan Рuҳоniy kabi islohotchilar bilan yaqin aloqalari bor.
53 yoshli Хuмайniy janubiy Tehronda bo‘lgan bobosi qabristonining muqarrabasi sifatida ommaviy hayotda ramziy ahamiyatga ega rolni egallaydi. U hech qachon davlat idoralarida ishlagani yo‘q.
Eron ichidagi ba’zi siyosatchilar uni Хоманаий zamonida ta’sirli bo‘lgan qattiqqo‘llarning, ayniqsa uning o‘g‘li Mojtabaning raqibi sifatida ko‘rgan.
Eron siyosatchilari orasida yanvar oyida mamlakat bo‘ylab yuzaga kelgan noroziliklar ortidan, islom respublikasini kengayib borayotgan noroziliklarga qarshi mustahkamlash vositasi sifatida Хоманаийniнг o‘rniga nisbatan zamonaviy buyuk rahbar tayinlash тарафдорлари ko‘paygani aytiladi.
Xumayniy Aminining o‘limi uchun javobgarlik talab qilgan
1979 yilda Shoh agdarilgandan keyin tuzilgan Islom Respublikasiga sodiq bo‘lgani bilan, Хuмайniy islohotlarni qo‘llab-quvvatlashda faol bo‘lib, ba’zida hokimiyatga norozilikni ham bildirgan. 2021 yilda u Gvardiya Kengashini – Eron teokratsiyasining prezidentlikka nomzodlarni saralash uchun mas’ul bo‘lgan tarmog‘ini – islohotchilarning saylovda ishtirokini to‘sgani uchun tanqid qilgan. Kengashning bu harakati qattiqqo‘l Иброҳим Raisiyning g‘alabasiga yo‘l ochdi, u 2024 yilda vertolyot avariyasida vafot etgan.
«Siz men uchun kimniдир танлаб va meni ularga ovoz berdim deyishga majburlay olmaysiz!» – degan Хuмайniy shu paytda.
U 2022 yilda Mahsa Amini, konservativ kiyim kodeksini buzgani uchun axloq пolицияси tomonidan qo‘lga olinganidan so‘ng vafot etgan yosh Eron qizi uchun ham javobgarlik talab qilgan – bu voqea butun mamlakat bo‘ylab norozilik namoyishlariga sabab bo‘lgan.
«Hokimiyatlar bu 22 yoshli qizga yo‘naltirish va ta’lim bahonasida nima bo‘lgani bo‘yicha ochiq va aniq hisob berishi kerak», – degan u.
Shu bilan birga, tizimga sodiqligini aks ettirib, Хuмайniy Хоманаийga qarshi shovqin chiqargan namoyishchilarni ham tanqid qilgan.
Dekabr va yanvar oylarida Eron bo‘ylab bo‘lib o‘tgan noroziliklarda u hukumat tomonidan namoyishlarda ishtirok etgan va ba’zi zo‘ravonlik harakatlarini ISHID faoliyatiga taqqoslagan holda, namoyishchilarni Isroilga xizmat qilayotganlikda ayblagan.
Motam xatida Хuмайniy Xomanaiyni doimo «Eron va musulmonlarning qahramoni» bo‘lib qolishi haqida aytib, «Eronning sharafli aholisi bu voqeani yengib, yana Imom (Хuмайniy) yo‘lidan юриши»ni qo‘shimcha qilgan.
«Ислоҳотчи dinshunos»
Хuмаniyniнг yaqin do‘sti 2015 yilda «Reuters»ga so‘zlab berishicha, u ayniqsa musiqa, ayollar huquqlari va ijtimoiy erkinlikka oid masalalarda islohotchi dinshunos sifatida ko‘rilgan. U ijtimoiy tarmoqlardagi trendlarni kuzatadi va G‘arb фалсафасиga ham Islom fikri kabi qiziqadi.
Uning xotini Sayyeda Fotima oyatullohning qizi bo‘lib, ularning to‘rt nafar farzandi bor.
Ba’zi islohotchilar 2012 yilda uni prezidentlikka nomzodlikka chaqirgan, ammo u rad etgan.
Хuмайniy 2015 yilgi yadro bitimini muzokara qilgan Рuҳоniy hukumatini qo‘llab-quvvatlagan; bu bitim sanksiyalarni yumshatishga va yadro dasturiga chek qo‘yishga qaratilgan edi – AQSH prezidenti Donald Tramp 2018 yilda uni bekor qilgan.
U yadro dasturi bo‘yicha yillar davomida Eron aholisi boshdan kechirgan iqtisodiy qiyinchiliklar haqida ochiq so‘zlagan.
Махсuс maslahatchilar majlisiga saylovda ishtirok eta olmagan
O‘n yil oldin Хuмайniy Oliy rahbarni tayinlash uchun mas’ul bo‘lgan Mahsus Maslahatchilar Majlisi saylovida ishtirok etishni xohlagan.
U nomzodligi uchun dastlab Ali Хоманаийдан ruxsat olgan, u bu harakatga rozilik bildirgan va bir vaqtning o‘zida Хuмайniyni bobosi nomiga zarar yetkazmaslikka чақирgaн. Ammo keyinchalik uni Gvardiya Kengashi saylovdan chiqarib tashlagan.
Diskvalifikatsiyada diniy malakalari asos qilib olingan. Хuмайniy хожатuлислом darajasida bo‘lib, bu oyatullohdan bir pog‘ona pastdir, ammo bu harakat islohotchilarning ehtimoliy raqobati oldini olish maqsadida qilingan deb qaralgan.
2008 yilda u Eronning qudratli Islom инқилоби muhofizlari корпuсиni tanqid qilayotgani keng tarqalgan edi; intervyuda u bobosi merosiga sodiqligini da’vo qiluvchi harbiylar siyosatga aralashmasligi lozimligini ta’kidlagan. Shu bilan birga, u Qo‘shinlar bilan yaqin aloqada bo‘lib, bu elita kuch Islom Inqilobini himoya qilish uchun tayinlangan.
O‘tgan yili Isroil va Eron o‘rtasida 12 kunlik havo urushida Хuмайniy Xomanaiyga maktub yozib, uning rahbarligini maqtagan va Eron raketalari Isroil uchun fojia, Eron халқи uchun qoniqish manbai bo‘lganini aytgan.
Хuмайniy Isroilni «shaytoniy Sionist rejimi» va G‘arb qo‘llab-quvvatlagan «sarhadli o‘sma» deb ta’riflab, musulmon dunyosi Sionizmga qarshi o‘zini kuchli qilishи kerakligini aytgan.
Biografiyasiga ko‘ra, u arab va ingliz tillarini biladi va 21 yoshgacha futbol bilan shug‘ullangan, keyinchalik bobosi uni Qom shahriga Islom dinshunosligi bo‘yicha tahsil olishga yuborgan.
