Ҳўрмуз бўғози учун жанг: ким аввал таслим бўлади?

21 апрел оқшомида Трамп ўзининг «Truth Social» платформасида шундай пост қолдирди:

«Эрон молиявий инқироз ёқасида! Улар Ҳўрмуз бўғози тезроқ очилишини хоҳлашади — нақд пул танқислигидан қийналишмоқда! Кунига 500 миллион доллар бой беришяпти. Ҳарбийлар ва полиция маош ололмаётганидан шикоят қилмоқда. Ёрдам керак!!!»

АҚШнинг Эрон портларига қўйган денгиз қамали 13 апрел куни бошланди. Ўшандан кейин АҚШ Ҳўрмуз бўғози яқинида Эрон байроғи остидаги танкерга ўт очиб, уни қўлга олди. Шунингдек, очиқ денгизда Эронга тегишли бўлган ёки унга йўналтирилган юк кемаларининг йўналишини ўзгартирди. Эрон қуролли кучлари буни «ноқонуний ҳаракат» ва «қароқчилик» деб атади.

Бунга жавобан Эрон Ҳўрмуз бўғозини барча хорижий кемалар учун ёпиб қўйди ва бир нечта кемани қўлга олди. Бунгача Эрон фақат ўзига «дўст» деб ҳисобланган кемаларнинг ўтишига рухсат бераётган эди.

19 апрел куни Эроннинг биринчи вице-президенти Муҳаммад Ризо Ориф «Ҳўрмуз бўғозидаги хавфсизлик бепул эмаслигини» билдирди.

«Эроннинг нефт экспортини чеклаб қўйиб, бошқалар учун текин хавфсизликни кутиш мантиқсизликдир. Танлов аниқ: ё ҳамма учун эркин нефт бозори бўлади, ёки ҳамма учун жиддий харажатлар хавфи пайдо бўлади. Глобал ёқилғи нархларининг барқарорлиги Эрон ва унинг иттифоқчиларига нисбатан иқтисодий ва ҳарбий босимнинг кафолатли ҳамда тўлиқ тўхтатилишига боғлиқ», — деб ёзди у Х тармоғида.

23 апрел куни Эрон парламенти спикери ва музокаралардаги бош вакил Муҳаммад Боқир Ғолибоф АҚШнинг денгиз қамали бекор қилинсагина тўлиқ сулҳ самара беришини таъкидлади.

Таҳлилчиларнинг фикрича, қамал Эронга жиддий зарар етказмоқда, аммо мамлакат бунга дош бериш учун етарли иқтисодий ва сиёсий иродага эга.

Эрон денгиз қамалига қанча вақт чидай олади?

Бу борада қуйидагилар маълум:

Денгиз қамали Эронга қандай зарар етказмоқда?

Эрон нефт, газ ва бошқа товарларни (жумладан, нефт-кимё, пластмасса ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини) денгиз орқали экспорт қилади. Таҳлилчиларга кўра, АҚШнинг портлардаги, айниқса Ҳўрмуз бўғозидаги қамали ушбу савдога жиддий зарба беради.

28 феврал куни АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бошлангач, Теҳрон расмийлари Кўрфаздан чиқишнинг ягона йўли — Ҳўрмуз бўғозини амалда ёпиб қўйди. Тинчлик даврида дунёдаги нефт ва суюлтирилган табиий газ (СТГ) етказиб бериш ҳажмининг 20 фоизи айнан шу ердан ўтарди. Ушбу стратегик йўлакнинг ёпилиши дунё миқёсида энергия ресурслари нархининг кескин кўтарилишига олиб келди ва ўшандан бери Эрон бўғозни назорат қилмоқда. Бироқ, Эрон ўз энергия ресурсларини бу сув йўли орқали экспорт қилишда давом этди.

Эроннинг Ҳўрмуз орқали амалга оширадиган нефт экспорти унинг жами нефт экспортининг қарийб 80 фоизини ташкил қилади. «Kpler» савдо-таҳлил маркази маълумотларига кўра, Эрон март ойида кунига 1,84 миллион баррел, апрель ойида эса кунига 1,71 миллион баррел хом нефт экспорт қилган. Таққослаш учун, 2025 йилда бу кўрсаткич кунига ўртача 1,68 миллион баррелни ташкил этган эди.

15 мартдан 14 апрелгача Эрон 55,22 миллион баррел нефть сотди. Эрон нефтининг учта асосий нави — Iranian Light, Iranian Heavy ва Forozan Blend нархи ўтган ой давомида бир баррел учун 90 доллардан пастга тушмади. Нарх ҳатто 100 доллардан ошди. Энг минимал ҳисоб-китобда ҳам (баррелига 90 доллардан), Эрон ўтган ойда нефт экспортидан камида 4,97 миллиард доллар даромад кўрган.

Таққослаш учун: феврал ойи бошида, уруш бошлангунига қадар Эрон нефт экспортидан кунига тахминан 115 миллион доллар ёки ойига 3,45 миллиард доллар даромад олаётган эди. Содда қилиб айтганда, Эрон ўтган ойда нефт экспортидан урушгача бўлган даврга қараганда 40 фоиз кўпроқ фойда кўрган.

Бу оқимни тўхтатиш — АҚШнинг Эрон портларини қамал қилишидаги асосий мақсаддир.

14 апрел куни «Ал-Жазира» телеканалига берган интервюсида Глобал масалалар бўйича Яқин Шарқ кенгашининг илмий ходими Фредерик Шнейдер ўтган олти ҳафта Эрон учун нефт даромадлари бўйича жуда сермаҳсул бўлганини, аммо АҚШ қамали вазиятни ўзгартиришини айтди.

«Эронда сузувчи танкерларда сақланадиган хом нефт кўринишидаги каттагина захира мавжуд — феврал ойида бу кўрсаткич тахминан 127 миллион баррелга баҳоланган эди. Аммо бу қамал Эронга зарар етказмайди дегани эмас», — деди у.

Шнейдер Эрон «узоқ муддатли ўйин олиб бораётганини» ва можарога маълум даражада тайёргарлик кўрганини таъкидлади.

«Денгиз қамали иқтисодий қийинчиликларни оширди, халқаро сувларда бир нечта фуқаролик кемалари қўлга олинди. Бироқ қамал қанчалик қатъий экани, Эроннинг сузувчи захираларини ҳисобга олганда қанча кема ўтишга муваффақ бўлаётгани ва Трамп бу қамални қанча вақт ушлаб тура олиши ҳозирча сўроқ остида», — деди таҳлилчи.

АҚШ қамални узоқ вақт ушлаб тура оладими?

Шнейдернинг қайд этишича, Трамп учун 1 май охирги муддат ҳисобланади. Шу куни унинг Конгресс розилигисиз хорижда уруш олиб боришга рухсат берувчи 60 кунлик ваколати якунига етади.

Қамални ушлаб турган кемалардаги шароитлар ўта оғир экани айтилмоқда. Шунингдек, Хитой ўз юклари ортилган кемаларнинг қўлга олинишига қандай муносабат билдириши ҳам мавҳум бўлиб қолмоқда.

«Хитой Эрон билан бўлган савдосининг блокланишини қабул қилиб бўлмас ҳолат деб атади. Бундан ташқари, Эроннинг жавоб тариқасида Ҳўрмузни ёпиши АҚШнинг ўзидан кўра унинг минтақадаги ва глобал иттифоқчиларига кўпроқ зарар етказмоқда. Бу эса Трампга бўлган босимни оширади. Томонларнинг хатти-ҳаракатларидан хулоса қилсак, Эрон сабр-тоқат кўрсатмоқда, Трамп эса безовталанишни бошлаган» — деди у.

АҚШнинг Баҳрайндаги собиқ элчиси Адам Эрели «Ал-Жазира»нинг «Бу — Америка» кўрсатувида таъкидлашича, Эрон портларини қамал қилиш сиёсати мантиқан тўғри кўринса-да, АҚШдаги ички сиёсий омиллар туфайли у кутилган натижани бермаслиги мумкин.

«Эронликлар бундай вазиятга тайёргарлик кўришган. Уларнинг ўз режалари бор. Нефтни сақлаш ёки сотишнинг муқобил йўлларини топишган. Агар нефти тугаб қолса ҳам, улар ўта қаттиқ блокада ва санкциялар шароитида жон сақлаш йўлларини билишади», — деди Эрели.

«Бу харитада шунчаки аскарлар ёки кемаларни суриш эмас. Бу ерда АҚШнинг ички сиёсати ҳам бор. Трамп сиёсий кайфиятни жуда яхши ҳис қилади. Шу сабабли, бир томонда Эрон стратегияси, иккинчи томонда эса сайловолди стратегияси тўқнаш келмоқда. Савол шундаки, қайси бири биринчи бўлиб ён беради?», — дея қўшимча қилди у.

АҚШ блокада қилаётган нефтни Эрон сақлаб тура оладими?

«FGE Energy» консалтинг компанияси маълумотларига кўра, Эроннинг ички нефтни қайта ишлаш қуввати кунига 2,6 миллион баррелни ташкил этади. Унинг нефт ва газ қазиб олиш иншоотлари асосан жануби-ғарбий вилоятларда: нефт Хузистонда, газ ва конденсат эса Жанубий Парс конидаги Бушерда тўпланган.

Эрон ОПЕК ташкилотида нефт ишлаб чиқариш бўйича учинчи ўринда туради ва хом нефтининг 90 фоизини Ҳўрмуз бўғози орқали жўнатиш учун Харг оролидан экспорт қилади. АҚШнинг денгиз қамали Эронни кўпроқ нефт сақлашга мажбур қилмоқда, бу эса омборларда жой етишмовчилигини келтириб чиқариши мумкин.

«Kpler» таҳлилчиси Мую Сюнинг таъкидлашича, жорий чекловлар Эрон нефтини юклаш ва экспорт қилиш жараёнини секинлаштириши кутилмоқда. Бу мамлакат ичкарисидаги захираларга босимни оширади ва охир-оқибат қазиб олишни қисқартиришга мажбур қилади.

«Бироқ, қуруқликдаги омборларда ҳали ҳам бўш жой борлигини (бу Эроннинг ҳозирги ишлаб чиқариш ҳажмини тахминан 20 кунга қоплаши мумкин) ҳисобга олсак, қазиб олишнинг қисқариши келаси ҳафта давомида босқичма-босқич содир бўлади ва май ойида тезлашиши эҳтимоли юқори», — деди у.

«TankerTrackers» агентлигининг хабар беришича, Харг оролида нефт сақлаш учун жой тугаши эҳтимолига қарши Эрон NASHA (9079107) номли эски танкерни яна ишга туширган.

«Бу 30 ёшли улкан танкер бўлиб, сўнгги бир неча йил давомида бўш ҳолда лангарда турган эди. Ҳозирда у 1,5–2 кунлик йўлни 4 кун давомида босиб ўтмоқда», — деб ёзди агентлик Х тармоғида.

Бу эса танкердан нефт сақлаш омбори сифатида фойдаланилаётганидан далолат беради. Кеманинг аниқ йўналиши ҳозирча маълум эмас.

Эрон нефтдан даромад олишда давом этадими?

Ҳа, таҳлилчиларнинг фикрича, Эрон бир неча ой давомида денгизда ҳаракатланаётган нефтдан даромад олишда давом этиши мумкин.

Вашингтондаги Конгресс тадқиқот хизматининг Эрон бўйича собиқ таҳлилчиси Кеннет Катсманнинг таъкидлашича, АҚШ қамали туфайли Теҳрон янги нефт экспорт қилмаяпти. Бироқ айни пайтда дунё океанларида кемаларда 160 миллиондан 170 миллион баррелгача «сузувчи» нефт захираси мавжуд.

Катсманнинг аниқлик киритишича, АҚШ қамали жорий этилгунига қадар Ҳўрмуз бўғозидан ўтиб улгурган юзлаб танкерлардаги бу захиралар ҳозирда «етказиб берилишни кутмоқда». АҚШ денгиз қамалига қарамай, Теҳрон ушбу захиралар ҳисобига август ойигача ўз даромад оқимини таъминлай олади.

«Бу анча узоқ муддат. Президент Трампда августгача вақт борми? Эҳтимол, йўқ. Агар у вазиятни ўзи истаганча якунлашни хоҳласа, ё ҳарбий эскалацияга қўл уриши, ёки идеалдагидан кўра заифроқ келишувга рози бўлиши керак бўлади», — деди у.

Шу билан бирга, Эрон кемалари очиқ океанда АҚШ ҳарбий кемаларидан яширинишига тўғри келади. Чунки АҚШ Ҳарбий-денгиз кучлари яқинда Эрон юкларини ташиётган кемаларни тўхтатишни бошлади. Масалан, шу ҳафтанинг чоршанба куни АҚШ ҳарбийлари Осиё сувларида Эрон байроғи остидаги камида учта танкерни тўхтатиб, уларни Ҳиндистон, Малайзия ва Шри-Ланка яқинидаги йўналишлардан бошқа томонга буриб юборган.

Мую Сюнинг «Kpler» маълумотларига таяниб айтишича, ҳозирда денгизда 183 миллион баррелга яқин Эрон хом нефти бор.

«Шундан тахминан 14,7 миллион баррели Форс кўрфазида, 11,9 миллиони Ўмон кўрфазида, 9 миллиони Араб денгизида ва 6,5 миллиони Ҳинд океанининг марказий қисмида жойлашган. Қолган қисми эса Малакка бўғози, Жанубий Хитой денгизи ва Хитой қирғоқлари яқинида. АҚШ назоратининг амалдаги чегараси қаерда экани ҳозирча мавҳум. Улар асосан Форс кўрфази ва Малакка бўғози оралиғига эътибор қаратадими ёки назоратни Жанубий Хитой денгизигача кенгайтирадими — буниси аниқ эмас. Фикримча, АҚШ Трамп ва Си Цзиньпиннинг бўлажак учрашуви олдидан ҳаддан ташқари тажовузкорлик қилмайди. Лекин ҳам Эронга, ҳам Хитойга босим ўтказиш учун Эрон юкларини танлаб тўхтатишда давом этади. Ўз навбатида, Хитой имкон бор экан, Эрон нефтини сотиб олишда давом этиши, Эрон эса юкларни шарққа йўналтиришга интилиши кутилмоқда», — деб таъкидлади у.

Эрон яна қандай йўллар билан даромад олиши мумкин?

Нефтдан ташқари, Эрон март ойида Ҳўрмуз бўғозида жорий этган «йўл ҳақи» тизими орқали ҳам даромад кўрмоқда. 23 апрел куни Эрон парламенти спикери ўринбосари Ҳамидризо Ҳожи-Бобоий Теҳрон марказий банки уруш бошланганидан бери жорий этилган тўловлардан илк тушумларни қабул қилганини маълум қилди. Ушбу даромад миқдори очиқланмаган.

Эронлик сиёсатчи Алоуддин Буружердий март ойида маълум қилишича, мамлакат айрим кемаларнинг бўғоздан ўтиши учун 2 миллион долларгача бож олмоқда. «Lloyd’s List» денгиз янгиликлари нашрига кўра, шу кунгача бўғоздан ўтган камида иккита кема тўловларни Хитой валютаси — юанда амалга оширган. Нашрнинг хабар беришича, кемалардан бирининг ўтишида Хитой денгиз хизматлари компанияси воситачилик қилган ва Эрон расмийларига тўловни ўтказиб берган. Бироқ кемалар айнан қанча ҳақ тўлагани номаълум.

Эрон раҳбарияти қанчалик чидамли?

Сўнгги кунларда Доналд Трамп Эронни ўт очишни тўхтатиш бўйича келишувга мажбурлаш асносида, эронликлар «ўз етакчиси кимлигини тушуна олмай қолганини» даъво қилди. Унинг иддаосига кўра, Теҳронда «мўтадиллар» ва «радикаллар» ўртасида «ақл бовар қилмас» ички кураш кетмоқда.

Аммо мамлакат расмийлари Эрон ҳукумати якдил эканини таъкидламоқда.

«Сиёсий ранг-баранглик — бу бизнинг демократиямиздир. Лекин хавф-хатар туғилганда, биз бир байроқ остида «ягона мушт» бўлиб бирлашамиз. Тупроғимиз ва шаънимизни ҳимоя қилиш йўлида биз ҳар қандай табақаланишлардан юқори турамиз. Биз — бир жон, бир миллатмиз», — деди Эрон биринчи вице-президенти Муҳаммад Ризо Ориф.

Ташқи ишлар вазири Аббос Ароқчи ҳам Эрон ҳарбийлари ва сиёсий раҳбарият ўртасида ихтилоф борлиги ҳақидаги гапларни рад этди.

«Исроилнинг террорчилик йўли билан амалга оширган қотилликлари муваффақиятсизликка учрагани Эрон давлат институтларининг ҳамжиҳатлик, аниқ мақсад ва интизом билан ҳаракат қилишда давом этаётганида кўринади. Жанг майдони ва дипломатия — битта урушнинг тўлиқ мувофиқлаштирилган жабҳаларидир. Эронликлар ҳар қачонгидан ҳам жипслашган», — деб ёзди у Х тармоғида.

Бу борада энг кучли мурожаат Эрон президенти Масъуд Пизишкиёндан янгради:

«Эронда радикаллар ёки мўтадиллар йўқ. Барчамиз — эронликлар ва инқилобчилармиз. Миллат ва давлатнинг темирдек бирлиги ҳамда Олий Раҳнамога итоаткорлик билан биз тажовузкорни пушаймон қилдирамиз», — деб ёзди у ўз саҳифасида.

Эрон ҳарбий жиҳатдан қанчалик кучли?

Эрон АҚШ ва Исроилнинг бир неча ҳафталик зарбаларига қарши асимметрик уруш усулларидан фойдаланиб, ҳарбий жиҳатдан сезиларли чидамлилик кўрсатди. Бу партизанлик тактикаси, киберҳужумлар, прокси қуролли гуруҳларни қуроллантириш ва қўллаб-қувватлаш ҳамда бошқа билвосита воситаларни ўз ичига олади.

Уруш давомида Эрон Исроил ва Кўрфаз минтақасидаги энергетика инфратузилмаларини нишонга олди, банк муассасаларига ҳужум қилиш билан таҳдид қилди ва Бирлашган Араб Амирликлари ҳамда Баҳрайндаги «Amazon» каби технология компанияларининг АҚШга тегишли маълумот марказларига зарбалар берди.

Шунингдек, Эрон Ҳўрмуз бўғозини тўсиб қўйди ва хабарларга кўра, кемалар қатновига тўсқинлик қилиш учун бўғозга миналар жойлаштирган. Бу эса дунёда нефт нархининг кескин кўтарилишига сабаб бўлди.

АҚШ апрел ойи ўрталарида Эрон портларини қамал қилишни бошлаганидан бери, расмий Теҳрон мамлакат ўзини ҳимоя қилишини ва АҚШнинг ҳар қандай ҳужумига жавоб қайтаришини бир неча бор ваъда қилди.

Шу ҳафта бошида АҚШ ҳарбийлари Эрон кемасини қўлга олгани ва ўнлаб бошқа кемаларга ортга қайтишга буйруқ берганини эълон қилганидан сўнг, Эрон ҳам бунга жавобан Ҳўрмуз бўғози атрофида денгиз қоидаларини бузган хорижий тижорат кемаларини қўлга олди.

АҚШнинг собиқ элчиси Эрелининг таъкидлашича, Эрон ва Ислом инқилоби қўриқчилари корпусидаги «инқилобий жўшқинлик» уларнинг яшаб қолишини таъминлайди.

«Улар АҚШнинг кўпчилик қарор қабул қилувчилари ва таҳлилчилари ўйлаганидан кўра анча узоқроқ вақт давомида оғриққа чидаши мумкин», — деди у.

Эрелининг фикрича, Теҳрон АҚШ томонидан ўрнатилган «қамал шароитида» қанча чидай олиши номаълум бўлса-да, бу муддат Америка кутганидан анча узоққа чўзилиши мумкин.

«Менимча, улар кўпчилик тасаввур қилганидан, айниқса, америкаликларга тиз чўкиш масаласида анча узоқроққа бора олади. Бу ерда ғурур ва яшаб қолиш масаласи ётибди. Улар биз билан уруш ҳолатида ва бу улар учун — ҳаёт-мамот жангидир. Улар яшаб қолишлари шарт», — деди у.