Қозоғистон қандай қилиб Марказий Осиёнинг рақамли хабига айланди?

Сунъий интеллект давлат сиёсатининг асосий йўналишига айланишидан анча олдин Қозоғистон ҳозирги мавқеини таъминлаётган рақамли давлат салоҳиятини шакллантира бошлаган эди. Электрон ҳукумат дастури 2000-йилларнинг ўрталарида бошланган. 2017-йилдаги Digital Kazakhstan дастури эса бу жараённи янада кенгайтириб, рақамли давлатга ўтишни яна тўртта устувор йўналиш билан боғлади: иқтисодиёт тармоқларини рақамлаштириш, Digital Silk Road’ни ривожлантириш, инсон капиталини ривожлантириш ва инновацион экотизим яратиш.

Шу тариқа стартапларни ташкил этиш сиёсати алоҳида технологик ташаббус сифатида эмас, балки институтлар ва иқтисодиётни кенг кўламда рақамлаштириш дастурининг бир қисмига айланди. Қозоғистон 2024-йилда БМТнинг Электрон ҳукуматни ривожлантириш индексида дунё бўйича 24-ўринни эгаллади. 2025-йилга келиб давлат хизматларининг қарийб 90 фоизи онлайн шаклда тақдим этилган. Ўша вақтга келиб eGov порталида 15 миллиондан ортиқ рўйхатдан ўтган фойдаланувчи бўлган, мобил илова фойдаланувчилари эса 11 миллиондан ошган. Шу тариқа фуқаролар ва давлат ўртасидаги кенг кўламли рақамли муносабатлар бугунги сунъий интеллект ривожи бошланишидан анча олдин кундалик ҳаётнинг бир қисмига айланган.

Давлат хизматлари оддий тижорий операциялар билан бир хил рақамли муҳитда амалга оширилмоқда. «Kaspi.kz» 2025-йилнинг охирида Қозоғистонда ойига ўртача 15,7 миллион фаол фойдаланувчи ва қарийб 764 минг фаол савдогар борлигини маълум қилди. Унинг Super App иловаси тўловларни молия ва савдо хизматлари билан бирлаштиради, шунингдек, давлат хизматларини ҳам тақдим этади. Рақамлаштириш кундалик истеъмол одатларининг бир қисмига айланган. 2026-йил июл ойида нақд пулсиз операцияларнинг сони бўйича 77,6 фоизи, қиймати бўйича эса 89,6 фоизи интернет ва мобил банкинг орқали амалга оширилган. Тижорий рақамли хизматларнинг кенг қўлланилиши аҳолининг катта қисмини оддий кундалик тўловлардан тортиб, йирикроқ бизнес операцияларигача рақамли тизимлар орқали амалга оширишга ўргатди. Фақат инфратузилмага сарфланган маблағлар бундай натижага олиб келмаган бўлар эди — бунинг учун тегишли давлат сиёсати ва тижорий муҳит ҳам шаклланган.

Олмаота экотизимнинг молиявий ва корпоратив томонини таъминлаб, Остонадаги давлат сиёсати ва стартап институтларини тўлдириб туради. Икки шаҳар биргаликда Марказий Осиё ялпи ички маҳсулотининг ярмидан кўпроғини яратадиган иқтисодиётни шакллантиради. TCA’нинг Central Asia Balance Sheet маълумотларига кўра, Қозоғистон минтақага киритилган хорижий инвестициялар захирасининг қарийб учдан икки қисмига эга.

Институционал марказлашув

Ушбу жараёнлар 2018-йилда ташкил этилган Astana Hub орқали институционал марказга эга бўлди. У компаниялар ва асосчиларни инвесторлар билан бир тармоқ доирасида бирлаштиради. Astana Hub иштирокчилари солиқ имтиёзлари ва хорижий мутахассисларни ишга жалб қилишнинг соддалаштирилган тартиблари каби амалий имтиёзларга эга бўлади. Компаниялар бундай мутахассисларни сонига чекловларсиз ишга қабул қилиши мумкин, иш визалари эса беш йилгача берилади.

Шунингдек, компаниялар инкубация ёки акселерация дастурларида қатнашиши ва молиялаштириш механизмларидан фойдаланиши мумкин. Жаҳон банкининг 2026-йилги баҳолашида Қозоғистон Astana Hub марказида шаклланган ишончли, технологияларга асосланган инновацион базага эга экани қайд этилган. Ҳисоботга кўра, Astana Hub ташкил этилганидан бери унда 1875 та компания фаолият юритган, улардан 470 таси хорижий хусусий инвестиция олган. Жаҳон банки, шунингдек, Plug and Play ҳамда Draper University’нинг Startup House билан ҳамкорликни қайд этган. Бошқа ҳамкорликлар Alchemist ва Google’нинг Silkway Accelerator дастурларини қамраб олган. Таълим ва тайёргарлик Astana Hub орқали ташкил этилади, давлат кўмаги ҳам шу тармоқ орқали йўналтирилади. Халқаро ҳамкорликлар эса ушбу тармоқни хорижда ҳам кенгайтиради.

Бугунги экотизим давлат секторидан ташқаридаги манбалардан ҳам сезиларли талаб ва капитал жалб қилмоқда. Қозоғистоннинг IT-хизматлар экспорти 2020-йилдаги 33,5 миллион доллардан 2025-йилда 1,142 миллиард долларга ошди. Бу сумманинг қарийб 633 миллион доллари Astana Hub резидентларига тўғри келган, экотизим эса 32 мингдан ортиқ иш ўрни яратган. 537 га яқин компания хорижда маҳсулот ва хизматларини сотган, Қозоғистон IT ечимлари эса 110 дан ортиқ мамлакатга чиққан. 2025-йилда Марказий Осиёдаги 320 миллион долларлик венчур инвестицияларнинг 209 миллион доллари Қозоғистонга тўғри келган, яъни минтақавий ҳажмнинг қарийб 65 фоизи. Ўша вақтга келиб инвестиция олган қозоғистонлик стартапларнинг умумий қиймати 2,16 миллиард долларга етган. Венчур инвестициялардан ташқари, Astana International Financial Centre Англия ва Уэлс қонунлари тамойилларига асосланган ҳуқуқий тизим асосида ишлайди. Қозоғистондаги шаклланган банк ва қимматли қоғозлар бозорлари ҳам қўшимча молиялаштириш имкониятларини яратади.

Сунъий интеллект салоҳиятидан минтақавий қамровгача

Қозоғистоннинг ҳозирги сунъий интеллект соҳасидаги ривожланиши аввалдан шаклланган рақамли иқтисодиёт учун янги ҳисоблаш ва тадқиқот салоҳиятини қўшмоқда. Мамлакатнинг биринчи AI Country Report ҳисоботи 100 дан ортиқ сунъий интеллект стартапи мавжудлигини қайд этади ва Alem.Cloud ҳамда AI-Farabium кластерлари биргаликда тахминан 3,6 экзафлопс ҳисоблаш қувватини таъминлашини баҳолайди. Икки кластер мамлакат ичида сунъий интеллект моделларини ўқитиш ва ишлатиш учун зарур ҳисоблаш салоҳиятини таъминлаб, хориждаги инфратузилмага бўлган эҳтиёжни камайтиради.

Мамлакат, шунингдек, маҳаллий тиллар ва ички маълумотлар эҳтиёжлари учун мослаштирилган ўз сунъий интеллект моделларини ишлаб чиқмоқда. Nazarbayev University’нинг Institute of Smart Systems and Artificial Intelligence институти 2024-йил декабр ойида KAZ-LLM моделини тақдим этди. Бу ривожланишлар аввалдан шаклланган институционал ва тижорий базанинг давомидир. Сунъий интеллект ва илғор ҳисоблаш технологияларига ўтиш аввалги тараққиёт йўлидан узилиш эмас, балки иқтисодиётни янада диверсификация қилишнинг кейинги босқичидир.

Президент Қосим-Жомарт Тўқаев сунъий интеллект ва рақамлаштиришни Қозоғистоннинг иқтисодий стратегияси марказига янада яқинлаштириб, технологик инфратузилмани юқори қўшилган қийматга эга тармоқлар ва халқаро инвестициялар билан боғламоқда. Бу стратегия Марказий Осиёдаги энг йирик электр энергетика тизими томонидан қўллаб-қувватланади. 2025-йилда мамлакат 123,1 миллиард кВт·соат электр энергияси ишлаб чиқарди, бу Ўзбекистондаги 86,7 миллиард кВт·соат кўрсаткичидан қарийб 42 фоиз кўп. Қозоғистон ҳали ҳам ишлаб чиқарганидан кўпроқ электр энергияси истеъмол қилаётган бўлса-да, 2026-йилда 2,6 ГВтга яқин янги қувват ишга туширилиши режалаштирилган. Ҳукумат 2027-йил бошида электр энергияси тақчиллигини бартараф этишни мақсад қилган. Павлодар вилоятида Data Center Valley’нинг биринчи 50 МВт қувватга эга объекти қурилмоқда, узоқ муддатли режада эса унинг қувватини 1 ГВтгача етказиш кўзда тутилган.

Айни пайтда Қозоғистоннинг халқаро интернет каналлари сиғими тахминан 11,1 Тбит/сни ташкил этади. Ўзбекистонда бу кўрсаткич 10,2 Тбит/с атрофида. 2026-йилда ишга тушиши кутилaётган Trans-Caspian fiber алоқаси яна 6 Тбит/сгача қувват қўшади. Бу умумий сиғимни тахминан 54 фоизга ошириб, 17,1 Тбит/с атрофига етказиши ва эҳтимол, Марказий Осиёнинг қолган қисмидаги умумий сиғимдан ҳам юқори бўлиши мумкин. Қозоғистон минтақада энг кучли маршрутлар захирасига эга бўлиб, бу интернет алоқаси барқарорлиги учун муҳим омил ҳисобланади. Янги 12+ Тбит/с қувватга эга Ғарб–Шарқ магистрали Қозоғистон ичидаги ва Европа томон йўналишдаги интернет алоқасини янада кучайтиради. Маълумотлар марказлари учун бундай сиғим ва барқарорлик уйғунлиги муҳим устунлик ҳисобланади.
Қозоғистон ички IT экотизимини ташқи капитал ва бозорлар билан ҳам янада яқин боғлади. Пало-Алто, Шанхай ва Дубайдаги инновацион хаблар экотизимнинг хориждаги иштирокини таъминлайди, халқаро акселераторлар ва технологик компаниялар эса унинг ташқи тармоғини кенгайтиради. NVIDIA’нинг жорий конференция тадбирларида иштироки ҳам ана шундай халқаро алоқалардан биридир.

Қозоғистон компаниялари учун бундай муносабатлар инвесторлар ва техник мутахассисларга чиқишнинг амалий йўлларини яратиб, хорижий бозорларга кириш имкониятини ҳам очади. Хориждаги хаблар ушбу алоқаларга йирик технологик ва молиявий марказларда доимий институционал база беради. Бу ички капитал ва маҳаллий мутахассислик салоҳиятини тўлдиради. Шунга қарамай, Қозоғистоннинг AI Country Report ҳисоботи тажрибали мутахассислар етишмаслиги ва кечки босқичдаги венчур капитали чекланганини ҳануз асосий муаммолар сифатида кўрсатади. Бу ҳолат Қозоғистоннинг кенгроқ кўп векторли стратегиясига ўхшайди: технология ва капитал турли халқаро марказлардан жалб қилинади, кадрлар тайёрлаш ва бозорларга чиқиш имкониятлари ҳам диверсификация қилинади.

Қозоғистоннинг минтақадаги ўрни

Қозоғистоннинг минтақадаги ўрнини алоҳида бир кўрсаткич масштаби орқали эмас, балки мамлакат яратган рақамли экотизимнинг кенг қамрови орқали тушуниш тўғри бўлади. Марказий Осиё бўйлаб технологик тармоқлар турли суръатларда ва турли йўналишларда ривожланмоқда. Ўзбекистон IT экспорти ва компаниялар ташкил этилиши бўйича айниқса тез ўсишни қайд этди: 2025-йилда IT экспорти 1 миллиард долларга яқинлашди, IT Park Uzbekistan эса йил ўртасига келиб 2990 дан ортиқ резидент компания ва 44 мингдан зиёд иш ўрни ҳақида маълум қилди. Бу рақамлар катта кўламни кўрсатади, аммо уларнинг ўзи маҳсулдорлик, технологик ўсиш ёки иқтисодий қийматни баҳолаш учун етарли эмас.

Бу таққослаш экотизим интеграциясини алоҳида кўрсаткичлар миқёси билан чеклаб бўлмаслигини кўрсатади. Қозоғистонда рақамли давлат тизими эрта шаклланган, кейин эса оммавий тижорий рақамлаштириш юзага келган. Шундан сўнг стартап институтлари компаниялар ва молияни бир жойга жамлади, экспорт салоҳияти ва илғор ҳисоблаш технологиялари эса ушбу базани янада кучайтирди. Бу жараён Марказий Осиёнинг энг йирик иқтисодиёти доирасида кечди.

Қозоғистон минтақанинг бошқа мамлакатларига нисбатан чуқурроқ капитал бозорлари, каттароқ электр энергияси ишлаб чиқариш қуввати ва кучлироқ халқаро алоқаларга эга. Шунингдек, Қозоғистоннинг рақамли давлат тизими ривожланиши учун ҳам кўпроқ вақт бўлган. AI & Digital Bridge конференциясининг ўзи Қозоғистонни минтақавий рақамли хабга айлантирган омил эмас. У сўнгги йигирма йил давомида давлат салоҳияти ва бозор ривожининг босқичма-босқич шаклланганини, энди эса илғор ҳисоблаш технологиялари ва кенгроқ халқаро алоқалар билан кучайтирилаётганини намоён этади. Остона технологик компаниялар ва инвесторларни мутахассислар ҳамда давлат сиёсати билан шу даражада бир жойга жамлай оляптики, бунинг замирида зарур институтлар, бозор ва инфратузилма аллақачон шаклланган.