Rog‘un GESini qurib bitkazish uchun yana 5,8 mlrd dollar kerak bo‘ladi — S&P

Tojikistonga Rog‘un GESi qurilishini to‘liq yakunlash uchun yana qariyb 5,8 mlrd dollar kerak bo‘ladi. Bu haqda xalqaro reyting agentligi S&P Global Ratings’ning yangi hisobotida aytilgan.

Agentlik butun loyihani 2035-yilgacha yakunlashni kutmoqda.

S&P’ning yangi bahosi avvalgi hisob-kitoblardan pastroq. 2026-yil fevral oyida agentlik qolgan xarajatlarni taxminan 6 mlrd dollar, 2025-yil avgust oyida esa 6,4 mlrd dollar deb baholagan edi. Biroq bu Rog‘un GESining o‘zi arzonlashganini anglatmaydi. Gap loyihani yakunlash uchun hali sarflanishi kerak bo‘lgan mablag‘ haqida ketmoqda. Ishlar bajarilib, ularga haq to‘langani sari qolgan summa ham kamayib boradi.

Shu bilan birga, Tojikiston moliya vaziri Fayziddin Qahhorzoda joriy yil iyul oyida Dushanbe shahrida o‘tkazilgan matbuot anjumanida qurilish tugamaguncha loyihaning yakuniy qiymatini aytib bo‘lmasligini bildirgan. Xarajatlarga inflatsiya, materiallar va uskunalar narxi, murakkab geologik sharoitlar hamda xavfsizlik bo‘yicha qo‘shimcha talablar ta’sir qilmoqda. Xususan, xalqaro ekspertlar qo‘shimcha himoya to‘g‘oni qurish zaruratini ko‘rib chiqmoqda.

Rog‘un xarajatlarining yarmini tashqi mablag‘lar hisobidan qoplash rejalashtirilmoqda
S&P bahosiga ko‘ra, Tojikiston hukumati xalqaro moliya tashkilotlari va ikki tomonlama kreditorlar bilan Rog‘un uchun qolgan xarajatlarning taxminan 50 foizini qoplaydigan moliyalashtirish bo‘yicha kelishuvlarga erishgan.
Agar hozirgi 5,8 mlrd dollar bahodan kelib chiqilsa, bu taxminan 2,9 mlrd dollar degani.

Qolgan xarajatlarning yarmini esa, agentlik kutishicha, davlat budjeti va Rog‘un GESining o‘zi keltiradigan daromadlar hisobidan qoplashga to‘g‘ri keladi.

Bu nisbat, umuman olganda, Jahon banki Rog‘unni qo‘llab-quvvatlash dasturini boshlagan paytda taqdim etgan moliyaviy modelga mos keladi. 2024-yil oxirida bank loyihani yakunlash uchun 6,29 mlrd dollar kerak bo‘lishini baholagan edi. Rejaga ko‘ra, xalqaro hamkorlardan qariyb 2,97 mlrd dollar grant va imtiyozli moliyalashtirish jalb qilinishi, qolgan mablag‘ esa Tojikiston va loyihaning o‘zi hisobidan ta’minlanishi kerak edi.

Hozircha imzolangan kelishuvlar esa bundan kamroq mablag‘ni qamrab olgan. Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, hukumat xalqaro hamkorlar bilan taxminan 1,5 mlrd dollar miqdorida kelishuvlar tuzgan. Shundan qariyb 650 mln dollar grant, 867 mln dollar esa imtiyozli kreditlardan iborat.

Shu bilan birga, hukumat yangi mablag‘larni jalb qilish bo‘yicha muzokaralarni davom ettirmoqda. Jumladan, Yevropa investitsiya bankidan 500 mln yevro va Osiyo taraqqiyot bankidan yana taxminan 500 mln dollar jalb qilish masalasi muhokama qilinmoqda. Yevropa Ittifoqi esa 50 mln yevro grant ajratishni rejalashtirmoqda.

S&P, shuningdek, Jahon banki 30-iyun kuni Rog‘un GESi uchun ma’qullagan 300 mln dollar mablag‘ga alohida e’tibor qaratgan. Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA) tomonidan ajratilgan ushbu mablag‘ loyiha moliyalashtirishining ikkinchi bosqichi uchun grant shaklida beriladi.

Birinchi paket bilan birga Jahon bankining Rog‘un GESiga ko‘rsatgan umumiy ko‘magi 650 mln dollarga yetdi. Ushbu mablag‘lar qurilish ishlari, uskunalar xaridi, sifat va xavfsizlik nazorati, shuningdek, ekologik va ijtimoiy majburiyatlarni bajarishga yo‘naltiriladi.

S&P ta’kidlashicha, Tojikiston IDA mablag‘laridan foydalanish shartlari o‘zgarmasidan oldin yangi grantni olishga ulgurgan. Aholi jon boshiga daromad oshgani sababli mamlakat Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi grantlaridan kredit asosidagi moliyalashtirishga o‘tmoqda. Bu esa yirik loyihalar uchun keyinchalik jalb qilinadigan mablag‘lar davlat qarziga ko‘proq ta’sir qilishi mumkinligini anglatadi.

Uchinchi agregat — 2027-yilda, butun loyiha — 2035-yilgacha

S&P’ning yangi prognoziga ko‘ra, Rog‘un GESining navbatdagi agregati 2027-yilning uchinchi choragida ishga tushiriladi. Uning ishga tushirilishi quyi oqimda joylashgan elektr stansiyalarida suv resurslarini samaraliroq boshqarish bilan birga elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshirishi va yil davomida ishlab chiqarish hajmini barqarorroq qilishga yordam beradi.

Bu muddat Tojikiston hukumati hozirgi rejalari bilan mos keladi.

Energetika vazirligi avvalroq uchinchi agregatni 2027-yil sentabr oyida ishga tushirish rejalashtirilayotganini ma’lum qilgan edi. Dastlab uni 2025-yilning sentabrida ishga tushirish ko‘zda tutilgan, biroq muddat keyinchalik kechiktirilgan.

Shu bilan birga, avval e’lon qilingan rejalarga ko‘ra, stansiyaning oltinchi va oxirgi agregati 2029-yilda ishga tushishi kerak. S&P esa butun loyihaning to‘liq yakunlanishini 2035-yil deb ko‘rsatmoqda.

Bu yerda qurilishning turli bosqichlari nazarda tutilmoqda: barcha elektr ishlab chiqaruvchi agregatlarning ishga tushirilishi butun gidrotexnik inshootlar majmuasi, qurilish va boshqa ishlar to‘liq tugaganini anglatmaydi.

Hozirda Rog‘un GESida ikki agregat kichik quvvatda ishlamoqda. Ular 2018 va 2019-yillarda ishga tushirilgan.

Umuman olganda, loyiha har biri 630 MVt quvvatga ega oltita agregatni o‘z ichiga oladi. Barcha agregatlar to‘liq ishga tushirilgach, stansiyaning umumiy o‘rnatilgan quvvati 3780 MVtni tashkil etadi.