Доллар қулаяпти, Трамп эса мамнун: Оқ уй нимани ўйлаяпти?

Доллар шиддат билан заифлашмоқда. Январ ойининг ўзидаёқ у дунёнинг олтита асосий валютасидан иборат саватга нисбатан қарийб 4 фоиз қийматини йўқотди. «Яшил валюта» 2022 йил бошидан буён бундай паст даражага тушмаган эди. Нима учун Доналд Трамп доллар қадрсизланишида муаммо кўрмаяпти?

Тўрт йиллик энг паст кўрсаткич

Доллар ўз мавқеини ўтган йилдаёқ бой бера бошлаган ва ўшанда қийматининг 9 фоизини йўқотган эди. Пасайиш тенденцияси 2026 йилда ҳам давом этди. Айниқса, январ ойида сўнгги йиллардаги энг кескин қулашлардан бири кузатилди.

Хусусан, ой охирига келиб, «яшил валюта»нинг олтита асосий валютага (евро, Швейцария франки, япон иенаси, Канада доллари, фунт стерлинг ва Швеция кронаси) нисбатини кўрсатувчи DXY индекси 95,5 пунктгача тушиб кетди. Шу тариқа, АҚШ валютаси жаҳон бозорларида ўзининг тўрт йиллик минимал даражасини янгилади.

Феврал ойи ҳам оптимизм кузатилмади. АҚШ меҳнат бозорига оид маълумотлар фонида долларнинг заифлашиши давом этди. Challenger, Gray & Christmas компанияси хабарига кўра, Америка корхоналари қарийб 108,5 минг иш ўрнини қисқартириш ниятида — бу ўтган йилнинг октябр ойидан буён энг юқори кўрсаткичдир.

Янги ходимларни ишга олишни режалаштираётганлар ҳам бор, бироқ уларнинг сони 5,5 минг кишидан ошмайди. Бу 2009 йилдан буён, яъни статистика юритила бошлангандан бери қайд этилган энг паст кўрсаткичдир.

Қарзлар ошиб, ўсиш секинлашмоқда

Америка ташкилотларининг бундай режалари улар 2026 йилги иқтисодий истиқболларни анча пессимистик баҳолаётганидан далолат беради. Компаниялар АҚШ ялпи ички маҳсулоти (ЯИМ) ўсиши секинлашишига тайёргарлик кўрмоқда. Шу сабабли улар харажатларни қисқартириш ва хатарларни минималлаштиришни афзал кўришмоқда.

Экспертларнинг тушунтиришича, меҳнат бозоридаги сустлик ва умидсиз иқтисодий прогнозлар, одатда, доллар курсига салбий таъсир кўрсатади. Гап шундаки, бундай вазиятда АҚШ Федерал захира тизими (ФЗТ) томонидан пул-кредит сиёсатининг юмшатилиш эҳтимоли ортади. Яъни, регулятор келажакда бир йил аввалги 2,8 фоиздан 1,5 фоизгача секинлашган Америка иқтисодиётини рағбатлантириш учун фоиз ставкаларини пасайтиради.

Мамлакат ЯИМига бир вақтнинг ўзида бир неча омиллар таъсир кўрсатди. Улардан бири — Доналд Трамп томонидан кўплаб давлатларга қарши эълон қилинган савдо урушларидир.

Бундан ташқари, Америка президенти АҚШ Федерал захира тизимига (ФЗТ) доимий равишда босим ўтказиб келмоқда. Албатта, бу инвесторларга маъқул келаётгани йўқ. Уларни, шунингдек, регулятор раҳбари Жером Пауеллга нисбатан жиноий тергов ўтказилиши борасидаги яқинда янграган таҳдидлар ҳам жиддий ташвишга солмоқда.

Айтиш жоизки, Пауеллнинг ваколат муддати май ойида якунига етади. ФЗТнинг янги раҳбарини тайинлаш атрофидаги баҳс-мунозаралар молия бозорларида асабийликни янада кучайтирмоқда. Савдо иштирокчилари доллардан халос бўлишга киришгани эса ажабланарли эмас.

Қолаверса, тахминан 8 триллион долларлик АҚШ активларига эга бўлган европалик инвесторлар валюта хатарларини фаол равишда кафолатлашмоқда. Содда қилиб айтганда, улар долларни сотишмоқда.

Шу билан бирга, АҚШнинг фискал сиёсати борасидаги хавотирлар ҳам ортиб бормоқда. Трампнинг «Буюк ва гўзал қонун»и давлат қарзи миқдорини 4,1 триллион долларга оширди. Мамлакатнинг жами қарз мажбуриятлари ҳажми эса 39 триллион долларга яқинлашиб қолди.

Трамп пухта ўйланган таваккалчиликка қўл урди

Айни пайтда миллий валютанинг шиддат билан қадрсизланиши Доналд Трампни заррача ташвишга солаётгани йўқ. Унинг сўзларига кўра, «доллар билан ҳаммаси жойида».

Bank of Nassau бош иқтисодчиси Вин Тиннинг қайд этишича, Оқ уйдаги кўпчилик «яшил валюта»нинг заифлашишини мамнуният билан кутиб олмоқда. Эксперт буни «пухта ўйланган таваккалчилик» деб ҳисоблайди.

Афтидан, Трамп Хитой ва Япония тажрибасидан фойдаланишга қарор қилган.

«Мен улар билан жон-жаҳдим билан курашганман, чунки улар доим иенани заифлаштиришга интилишарди. Бу ҳақда биласизми? Иена ва юан — улар ҳар доим бу валюталарни қадрсизлантиришни хоҳлашарди. Улар буни қайта-қайта амалга оширишмоқда. Мен эса: «Бундай қилишингиз адолатдан эмас», дедим. Чунки улар ўз валютасини заифлаштирганда, рақобатлашиш жуда қийин кечади», — деди АҚШ раҳбари.

«Eurizon SlC Capital» асосчиси Стивен Женнинг фикрича, Трамп ва унинг маъмуриятининг долларга нисбатан қарашлари АҚШ миллий валютаси қадрсизланишининг янги босқичи бошланганидан далолат беради.

Айрим иқтисодчиларнинг тахминича, Америка президенти экспортни рағбатлантириш ва савдо тақчиллигини камайтириш учун «яшил валюта»ни онгли равишда заифлаштириш йўлидан бормоқда. Бу мантиқан асосли: арзон доллар Америка маҳсулотларини жаҳон бозорларида рақобатбардошроқ қилади. Бироқ бу масаланинг ўзига хос жиҳатлари бор, дея тушунтиради «AMarkets» етакчи таҳлилчиси Игор Расторгуев.

«Бундай стратегия қарийб 40 триллион долларлик қарз мавжуд бўлмаган тақдирдагина самара бериши мумкин эди. Бундай улкан қарзлар шароитида эса заиф валюта кредиторларнинг ишончини пасайтиради ва қарзга хизмат кўрсатиш харажатларини ошириб юборади», — дейди эксперт.

Доллардан кўра олтин афзал кўрилмоқда

Трампнинг қарз ботқоғидан чиқишга уриниши доллар учун резерв валюта мақомини йўқотиш билан якунланиши мумкин. Бу эса экспортчилар учун олинадиган қисқа муддатли фойдадан кўра анча хавфлироқдир. Ҳаддан ташқари қарзлар ва марказий банкларга бўлган сиёсий босим валюта инқирозлари билан тугаган ҳолатлар кўп. Фарқи шундаки, доллар ҳозирча инерция ва реал муқобилнинг йўқлиги эвазига сув бетида қалқиб турибди, дейди Игор Расторгуев.

Бироқ тенденция яққол кўзга ташланмоқда: бутун дунё бўйлаб марказий банклар ўз захираларини олтин ва бошқа активлар ҳисобига диверсификация қилмоқда. Бунда регуляторлар доллардан кўра кўпроқ асил метални афзал кўраётгани кузатиляпти.

Захиралардаги улушнинг ўзгариши:

Экспертларнинг тушунтиришича, кўплаб давлатлар бир неча йилдан буён ўз захираларида доллар улушини камайтириб келмоқда. Бунга АҚШнинг қатъий санкциявий сиёсати ва умуман олганда геосиёсий таранглик сабаб бўлмоқда. Трампнинг Гренландияга нисбатан даъволари эса бу борадаги охирги нуқта бўлди.

Таҳлилчиларнинг сўзларига кўра, ҳозирда Европа валюталари ўзганинг қудрати ҳисобига эмас, балки кўпроқ АҚШдан капитал оқиб чиқиши эвазига мустаҳкамланмоқда. Шу сабабли, агар Вашингтон протекционизм ва фискал масъулиятсизлик ўртасида мувозанат излашда давом этса, евро, крона ва франкнинг кучайиши вақтинчалик ҳолат эмас, балки глобал валюта тизимидаги таркибий ўзгаришларнинг бошланиши бўлиб чиқиши мумкин.