Марказий Осиё нима учун қурол-яроғни турли давлатлардан сотиб оляпти?

Ҳиндистон Марказий Осиё давлатларига йирик қурол-яроғ етказиб берувчи яна бир давлатга айланиши мумкин. «Indian Masterminds» июл ойида хабар беришича, Ҳиндистон Мудофаа тадқиқотлари ва ривожланиши ташкилотининг (DRDO) собиқ раҳбари Самир В. Каммат Ҳиндистон Тожикистон ва Туркманистонга Akash зенит-ракета тизимларини экспорт қилганини айтган.

Хабарларга кўра, бу етказиб беришлар ҳали қабул қилувчи давлатлар ҳукуматлари томонидан тасдиқланмаган. Очиқ манбаларда шартнома қиймати, қанча тизим етказилгани ёки етказиб бериш муддатлари ҳақида маълумот йўқ. DRDO эса Akash тизимининг дастлабки батареяси хорижий дўст давлатларга экспорт қилиш учун жўнатилганини билдирган, бироқ қайси давлатларга экани айтилмаган.

Akash — самолётлар, вертолётлар, қанотли ракеталар ва дронларга қарши курашиш учун яратилган, ҳаракатлана оладиган ўрта масофали зенит-ракета тизими. Агар хабар қилинган етказиб беришлар тасдиқланса, бу Ҳиндистоннинг Арманистон билан тузган келишувидан кейин Akash тизимларининг Марказий Осиёга илк маълум экспорти бўлади. Минтақа армиялари ҳали ҳам асосан собиқ Совет Иттифоқи ва Россияда ишлаб чиқилган қурол-аслаҳаларга таянади. Аммо давлатлар тобора кўпроқ бошқа мамлакатлардан янги ҳарбий техника сотиб олмоқда.

Россия СССР ва Россияда ишлаб чиқилган, ҳозирда хизматда бўлган техникаларни сақлаш ва таъмирлаш зарур бўлган ҳолатларда ҳамон кучли мавқега эга. Бошқа давлатлар эса дронлар ва самолётлар бўйича янги буюртмалар олиб, минтақадаги мудофаа бозорида иштирокини кенгайтирмоқда.

Рақамлар Россиянинг таъсири ҳали ҳам кучли эканини кўрсатади. Стокгольм халқаро тинчлик тадқиқотлари институти (SIPRI) маълумотларига кўра, 2021–2025-йилларда Қозоғистоннинг йирик қурол-яроғ импортининг 83 фоизи Россия ҳиссасига тўғри келган. Бу рақамлар барча турдаги ҳарбий маҳсулотлар ва хизматларни эмас, айнан йирик қурол-яроғ етказиб берилишини ҳисобга олади.

Бироқ Россиянинг йирик қурол-яроғ экспорти 2021–2025-йилларда аввалги беш йиллик даврга нисбатан 64 фоизга камайган. Россия экспортининг қарийб тўртдан уч қисми Ҳиндистон, Хитой ва Беларусга тўғри келган. SIPRI бу пасайишнинг катта қисмини Жазоир, Хитой ва Мисрга етказиб беришларнинг камайгани билан изоҳлайди.

Энг кўзга кўринган ўзгариш Ўзбекистонда юз берди. Август ойининг охирида расмий видеоларда Хитойда ишлаб чиқарилган J-10CE қирувчи самолётлари Ўзбекистон ҳарбий-ҳаво кучлари белгиларiga эга ҳолда намойиш этилди. Видеоларда камида олтита самолётни кўриш мумкин эди.

Ўзбекистоннинг қирувчи самолётлар паркида 30 йил давомида совет даврида ишлаб чиқилган MiG-29 ва Su-27 самолётлари асосий ўрин тутган. J-10CE самолётларини ишлатиш эса бошқа турдаги тайёргарлик ва техник хизмат кўрсатиш тизимини талаб қилади.

Шунингдек, уларга мос қуроллар ва ер усти жиҳозлари ҳам керак бўлади. Бу ўзгариш Ўзбекистон ҳарбий-ҳаво кучларининг муҳим қисмини анъанавий таъминот тизимидан ташқарига олиб чиқмоқда.

25-сентябр куни Бразилиянинг «Embraer» компанияси Ўзбекистон ҳарбий-ҳаво кучларига биринчи C-390 Millennium ҳарбий транспорт самолётини топширди. Топшириш маросими компаниянинг Гавиаун Пейшоту шаҳридаги корхонасида бўлиб ўтди. Шу билан Ўзбекистон Марказий Осиёда C-390 самолётидан фойдаланувчи биринчи давлатга айланди.

2024-йилнинг охирида тузилган шартнома самолётни бошқариш бўйича тайёргарликни ҳам ўз ичига олади. Шунингдек, техник ёрдам ва эҳтиёт қисмлар билан таъминлаш орқали самолётга хизмат кўрсатиш ҳам назарда тутилган. Самолёт 26 тоннагача юк таший олади. Ундан аскар ва юк ташиш, ҳавода бошқа самолётларга ёнилғи қуйиш, тиббий эвакуация ҳамда қидирув-қутқарув вазифаларида фойдаланиш мумкин.

Қозоғистон ҳарбийлари «Turkish Aerospace Industries» компаниясининг ANKA дронларини ҳарбий синовлардан ўтказгандан сўнг хизматга қабул қилди. Қозоғистон Мудофаа вазирлиги 2024-йил якуни бўйича ҳисоботида бошқа турк дрон ишлаб чиқарувчиси Baykar билан тактик дронлар ва узоқ вақт ҳавода қолиб, кейин нишонга уриладиган қуролларни мамлакатда ишлаб чиқариш бўйича йўл харитаси муҳокама қилинганини маълум қилди. Бундай қуроллар ҳавода маълум вақт қолиб, нишонни излайди ва кейин унга зарба беради.

Худди шу ҳисоботда Туркия томони Bayraktar Kalkan ва Bayraktar Mini разведка дронлари ҳамда Mosquito-X туридаги нишонга зарба берувчи дронни ҳарбий синовлардан бепул ўтказиш учун таклиф қилгани айтилган.

«Ashyq Aspán 2026» (Очиқ осмон) машғулотлари давомида Қозоғистон ўзида дрон ишлаб чиқаришни кенгайтираётган бир пайтда авиация ва ҳаво мудофааси бўлинмаларини радар ҳамда радиоэлектрон кураш тизимлари билан биргаликда ишлатди. Мудофаа вазирлиги маълумотларига кўра, машғулотларда катта миқёсдаги ҳаво ҳужумини қайтариш ва дронларга қарши курашиш сценарийси қўлланган. Ҳарбийлар сунъий интеллект элементлари мавжуд бўлган автоматлаштирилган бошқарув тизимларини ҳам синовдан ўтказган.

Қирғизистон биринчи Туркиянинг Bayraktar TB2 жанговор дронларини 2021-йилнинг охирида сотиб олди. Кейинчалик мамлакат расмийлари Akıncı, Aksungur ва ANKA дронларини ҳам сотиб олиш режалари ёки харидлари ҳақида маълум қилди. Нисбатан кичик армияга эга давлат учун дронлар қимматга тушадиган учувчили жанговор самолётлар паркини яратмасдан туриб разведка ва аниқ зарба бериш имкониятларини оширишга ёрдам беради. Қирғизистон-Тожикистон чегарасидаги қуролли тўқнашувлардан кейин Бишкек ҳарбий харажатларни оширди ва қуролли кучлар сонини кўпайтирди.

Бишкек яқинидаги хусусий тадқиқот маркази учувчисиз ва роботлаштирилган тизимлар устидаги ишларни кенгайтирди. Бироқ қанча миқдорда маҳсулот ишлаб чиқарилаётгани ва уларнинг қанча қисми маҳаллий ишлаб чиқарилган қисмлардан ташкил топгани очиқланмаган. 2025-йилда Қирғизистон Россиядан S-300PS ва Tor-M2KM ҳаво мудофаа тизимларини олди.

2022-йилда Эрон Тожикистоннинг Душанбе шаҳрида Ababil-2 дронларини ишлаб чиқарадиган завод очди. 2026-йил май ойида Хитой Тожикистон Ички ишлар вазирлигига қиймати 7,6 миллион доллардан ортиқ бўлган разведка, ҳуқуқни муҳофаза қилиш ва терроризмга қарши кураш ускуналарини бепул беришга келишди. Пакет таркибида 34 та разведка қурилмаси ҳамда қўшимча полиция ва терроризмга қарши кураш ускуналари бор. Шунингдек, уларни ўрнатиш ва ходимларни ўқитиш ҳам кўзда тутилган. Бу ускуналар ҳарбийлар учун эмас, балки хавфсизлик хизматлари учун мўлжалланган. Шунга қарамай, улар Хитой технологияларининг Тожикистон хавфсизлик тизимидаги мавжудлигини кенгайтиради.

2025-йилда Россия ва Тожикистон Мудофаа вазирликлари ўртасида 2026–2030-йилларга мўлжалланган стратегик ҳамкорлик дастури имзоланди. Россиянинг 201-ҳарбий базаси ҳамон Тожикистонда фаолият юритмоқда.

Маҳаллий ишлаб чиқаришни ривожлантириш айрим қарамликларни камайтиришга ёрдам бериши мумкин. «The Diplomat» нашрида ёзган Michael S. Coffey Марказий Осиё давлатлари ўз хавфсизлик эҳтиёжларини таъминлаш учун дронларни биргаликда ишлаб чиқиши кераклигини таъкидлайди. Турли хорижий давлатлардан қурол сотиб олишнинг ўзи хориждан келадиган техника ва хизматларга бўлган эҳтиёжни йўқ қилмайди. Ҳар бир давлат учун ўз эҳтиёжига мос келадиган техникаларни сотиб олиш янги битта етказиб берувчининг стандартларига тўлиқ ўтишдан кўра маъқулроқ бўлиши мумкин.

Бутун минтақада ҳозир Хитой қирувчи самолётлари ва Туркия дронлари Россия техникалари билан бирга ишлатилмоқда. Ўзбекистоннинг Бразилияда ишлаб чиқарилган транспорт самолётлари ва Тожикистондаги Эрон дрон заводи эса етказиб берувчилар доирасини янада кенгайтирмоқда.

Таъминотчиларни диверсификация қилиш ҳукуматларга кўпроқ танлов имконини беради. Аммо ҳар бир янги етказиб берувчи ўзига хос техник хизмат кўрсатиш ва ҳарбий ходимларни тайёрлаш талабларини ҳам олиб келади. Бу тизимларнинг ҳарбий жиҳатдан қанчалик фойдали бўлиши эса давлатлар уларни узоқ муддат давомида ишлата олиши ва мавжуд ҳарбий кучлари билан бирлаштира олишига боғлиқ бўлади.

Эслатиб ўтамиз, аввалроқ Ўзбекистон Хитойдан 24 та қирувчи самолёт сотиб олиши мумкинлиги ҳақида ёзган эдик.